DENGÊ  KIMSORAN

  
 
          Rupel  |  Wene    |  Helbest  |  Deftera Malper | Link û Xet  |  E-Mail  |       TÜRKÇE  
     
 
Memo Şahin'ın YAZILARI
     
Kurdên Elmanya û rewşa wan  
21 Sibat - Roja Zimanê Zikmakî  
Li Kurdistan û cihanê de xizanî û birçitî  
 
 
 
 

Kurdên Elmanya û rewşa wan

  

Memo Şahin

Koçberiya kurdan ber bi Elmanyayê pêncî sal berê derstpêkir û îro jî hên berdewam e. Di sedsalên borî de jî kurd hatîbûn Elmanyayê. Kûr û lawên mîrên kurdan bo xwendinê berê xwe dayîbûn Berlîn, Paris û Swisreyê. Mîr Kamûran û Celadet Bedirxan ji wan yên dawî û herî bi navûdeng in.

Paşê dem buhûrîn û dor hat belangaz, xizan û feqîrên Kurdistanê. Bi destpeka salên 1960î de wan jî riya xwe dan ber bi Elmanya û Ewropayê.

Di periyod û dema yekemîn heya 1973an de jin an jî mêr bi serê xwe wek karker hatin Elmanyayê. Malbat, zarok û her tiştê xwe li welat şûnde hiştin û bi çixin û bawûlek tenê hatin li Berlîn, Mûnih û Frankfurtê peya bûn.

Însanên ku heya vê demê ji gund û bajarokên dor xwe cih û warek din neditîbûn, di bajarên ku nîfûsa wan dora milyon an jî hên zêde bûn, hatin dinya û cîhanek nû.

Di dem û periyoda yekemîn de piranî kurdên elewî berê xwe dan Elmanyayê. Ber ku dewleta Tirk ku li ser hîma tirkitî û misilmantî de hatîbû danîn, wan wek ûr û tîmorên ku bên avetîn, dihesiband. Ew hem kurd bûn û hem jî elewî.

Elmanya deriyê xwe bo karkerên biyanî di 1973an de girt. Piştî vê tarixê êdî kurd nikaribûn wek karker bên Elmanya. Lê riya anîna malbatên wan vekirîbû. Edî kurdên ku bo “çend sal bixebitin û paşê bizivirin welatê xwe” hatîbûn Elmanya çixin û bawûlên xwe vekirin û xeyala şûndevegerina Kurdistanê di dilê xwe de hiştin. Jin an mêr û zarokên (malbatên) xwe anîn Elmanya. Mîrov dikare vê demê wek periyoda duwêmin ya koçberiya kurdan bihesibîne.

Periyoda sêyemîn ya koçberiya kurdan di dawiya salên 1970an de destpêkir û bi darbeya leşkerî ya faşist li Tirkiyê di sala 1980an de gîhişt konaxek nû. Piştî walakirin û rûxandina gundên Kurdistana Bakûr di salên 1980yî û 1990î de êdî her sal dora 20-30 hezar kurdên pênaber ji Amed, Riha, Merdîn û bajarên din ên Kurdistanê ber bi Elmanyayê rêketin. Ji sala 1980î heya 2009an dora 350.000 kurd ji ber şerê qirêj ya dewleta Tirk reviyan û wek penaber hatin Elmanya.

Ne tenê kurdên Bakûr hatin Elmanya. Bi nasîn û vekirina riya penabertiyê kurdên parçeyên din jî hatin Elmanyê. Berê kurdên Surîyê û Libnanê. Paşê ji dawiya salên 1980î ku rejima islami ya İranê li hemberê gelê kurd cihad îlan kir û êrişî gund û bajarên Kurdistana Rojhilat kir, bi dehhezaran kurdên Rojhilat xwe gihandin Elmanyayê. Û piştî şerê birakujîyê di navbera Partî û Yekiti de, ji sala 1994an vir de bi dehhezaran kurdên Başûr berê xwe dan Elmanyayê.

İro kurd li Elmayayê ne tenê karker û penaber in. Her ûsa bi hezeran keç û xortên kurd li Elmanya xwendegeh û zanko xelas kirin û bûn doxtor, ekonomist, muhendis, bi gotinek din niha bi dehhezaran akademikerên kurd li Elmanya dijîn.

Îro dora milyonek kurd bi sê nifş, sê generasyon jiyana xwe li Elmanya berdewam dikin.

 

Rêxistinbûna kurdan li Elmanya

Dema kurd hatin Elmanya ne tenê bê zar û ziman bûn, her ûsa bê xwedî jî bûn. Ne rêxistinek wan hebû, ne jî cihêk ku biçin, hevûdu bibînin û hesreta dilê xwe vemirînin hebûn. Paşê di salên 1970î de dest bi karên rêxistinî kirin. Komel vekirin û çalakiyên çandî û siyasî meşandin. Newroz û şev amadekirin. Lê tirs û xofê ku rejima kolonyalist a tirk belavkiribû pêsira wan li vir jî berneda. Di şev û Newrozan de hejmara beşdaran nedigîhişt sedî. Lê di salên 1980î de rêxistinbûyina kurdan gîhişt astek bilind. Hemû hêzên siyasî hewl dan ku li Elmanya û Ewropayê komel vekin. Û vekirin jî. Êdi hêjmara kurdên ku di nav xebata Kurdistanî de, di Newroz, şev an jî meşan de cih digirtin, gîhişt dehhezaran.

Dema kurd hatin Elmanya kes kurd nasnedikirin. Lê bi kar û xebata komelên kurdan ji aliyê têgîhiştina raya giştî li Elmanya jî karek hêja destpêkir. Kurd li alikî de karên rêxistinî di nav kurdan de ajotin, ji aliyê din jî bala raya giştî li ser siyasetên rejimên koledar kişandin. Gowar û bûlten bi zimanê Elmanî derxistin. Pêwendiyek xûrt bi partî, sendika û rêxistinên civakî girêdan. Êdî di salên 1980ê heya dawiya 1990î dem dema kurdan bû. Her partiyek Elman, çi sosyaldemokrat, kesk an jî xiristiyandemokrat bin, grubek, komek parlamentêr yên dostên kurdan binavkirin. Dem hat bi bîryarên parlamento rejîmên Tirkiyê, Iraq û Îranê riswa û şermazer kirin. Dem hat firotina çekan bo Tirkiyê hat sar kirin. Dem hat şûndevegerina penabêrên, ku statûya wan wek penaber nehatibûn qebûlkirin, şûnde xistin. Û dem hat delegasyon û heyet şandin Kurdistanê.

Rêxistinên tirk, balyozxane û konsolosxaneyên tirk nikarîbûn beşdarî civînên eşkere bibin. Ber ku sempetiya Elmanan bo kurdan gelek bi hêz bû. Tirk diçûn ku li vê derê Elmanan wan rexne dikirin.

Lê ev periyodê misbet jî gelek neajot. Dewleta Tirk di nîveka, orta 1990î de siyasetek din meşand. Bi destê balyoza xwe Onur Öymen hemû cûre komel û rêxistinên tirk anîn serhev. Dewleta Tirk bo şidandina lobiyek tirk gelek hewl da, îmkan û pereyên dewletê seferber kir û dawiyê de jî serket. Tirkên çep û rast, oldar û nijadperest di bin siwanê tirkbûnê de komî serhev bûn.

Ser de jî kurd otobanên Elmanya işgal kirin û êrişî polêsên Elman kirin. Li ser vê bûyerê jî qedexeya PKK di sala 1993an hat îlankirin. Piştî sê salan, di sala 1996an de serokê PKK Abdullah Öcalan bi destê şandayê hukumeta Elmanya, Parlamenter Heinrich Lummer, bi fermî ji Elmanya lêborîn xwest. Lê êdî gelek dereng bû. Sempatiya ku bo kurdan hebû êdî pûç bû.

 

Lobiyek xurt û dezgehên nûjen û Kurdistanî hewce ne

Rewşa Kurdên Elmanya niha ne gelek baş e. Kurd hên bi rengên pasaportên xwe wek tirk, faris an jî ereb tên hesibandin û ne wek grubek koçber a resen tên naskirin. Sedemên vê gelek in. Lê ya herî giring ev e ku Elmanya bo berjewendiyên aborî û siyasî “hassasiyetên” Tirkiyê berbiçav digre û xwe ji kurdan dûr digre.

Îro jî kurd ji aliyê rêxistinbûna di nav koçberên kurd de xurt in. Li gor raporên istixbarata Elmanya 11500 kadroyên aktif û 50000 aligirên rêxistinên kurdên ku nêzikî PKK ne kar û xebata xwe dajon. Lê kurd li aliyê pêwendiyên bi hêzên siyasî û rexistinên civakî de sist in. Xebatên têgihiştina raya giştî kêm in.

Pêwiste kurd li ser van herdu xalan hûr û kûr bifikirin. Kurd pêwiste rêxistinên xwe jî bo hewcedariyên demê bigûhurînin. Duh tenê kurdên Bakûr li Elmanya hebûn. Lê îro ne ûsa ye. Îro ji her çar parçeyên Kurdistanê, ji Qafkasyayê û ji dewletên Sovyeta berê dora milyonek kurd li Elmanya dijîn. Pêwiste rêxistin û komelên me jî li gora demê xwe nû bikin, komeleyên nûjen û Kurdistanî li ser hîmên welatparêziyê damezrinîn.

Rexistinên yuwnanî, ermenî û cûhî, komelên îspanî û îtalî li Elmanya ne cûrbercûr in, yek tenê ye. Di nav komeleyên wan de ji her rengê siyasî de însan cih digrin. Hinek ji wan sosyaldemokrat in, hinek oldar û hinek jî an komunist an jî xiristiyandemokrat in. Lê bo berjewandiya endam û gelên xwe di bin sîwanêkê de tên ba hev û bi hevra têdikoşin.

Dema kurd ji hemû parçeyên Kurdistanê li ser bingeha niştimanperweriyê de bigîhijin ser hev, di komel û rêxistinên me de bi her zaravayê kurdî, çi kurmancî, dimilkî û soranî, bê axaftin û kal û pîr, jin û mêr, ciwan û zarok cihê xwe di nav komelên me de bibînin û lobîyek xûrt bo kurd û Kurdistanê bê damezrandin, kurd wê serkevin û hîmek xûrt bo nifşên nû bihêlin. Vê demê her kes û her hêzek elman wê kurdan jî berbiçav bigire û di her gavekê ku bavêjin hesaba lobiya kurdan jî bikin.

Dema 40 an jî 50 sal berê kurd nû dihatin Elmanya digotin “em çend sal dimînin û şûnda vedigerin welatê xwe”. Lê ûsa nebû. Dema diya min çil sal berê hat Elmanya digot di nav çend salan de “ezê bizivirim”. Neziviriya. Em, zarokên wê jî hatin Elmanya. Em jî man û niha ez bi xwe xwedî zarok im. Bawer nakim ku Rênas an jî Zana wegerin Kurdistanê.

Ev ne hevceye jî. Kurd li Elmanya û Ewropayê wê her hebin. 500 sal jî derbaz bin kurd li Elmanya bi nav, çand û kultûra xwe her bijîn. Bona vê jî pêwîste em kurdên Elmanyayê dûr û dirêj bifikirin û gora we jî haziriya xwe bikin.

 

 

Memo Şahin
 

Zum Seitenanfang
 
 
 
 

21 Sibat - Roja Zimanê Zikmakî

  

Memo Şahin

Di cîhana îro de qet dewletek nine kû zimanek qedexe kiriye, nav û dengên însanan, çiya û deştan, çem û rûbaran, gûnd û bajaran gûhertiye.

Di cihana îroyîn de qet dewletek nîne ku gelek bi tevayî inkar kiriye û navê welatê wan wek cûrmek mezin îlan kiriye.

Ev dewlet, dewleta tirkan e.

Li Kaşmîrê zimanê kaşmîrî azad e û yek ji wan 22 zimanên fermî ye.

Li Tîbetê zimanê tîbetî ne qedexe ye û zimanê fermî ya otonomiya Tîbetê ye.

Zimanê erebî li Israîlê ne qedexe ye û di hemû dibistanan de, hem di dibistanên ku bi zimanê îbranî perwerdeyî tê dayîn û hem jî di dibistanên erebî de tê bikaranîn.

Lê li Kurdistana Bakûr ne wisa ye.

Li cihana îro de ji 200 dewletên Yekitiya Netewan de yek jî dernakeve û ji Tirkiyê re nabejê ev tiştên ku tu dike, qetliam e, jenosidek çandî û kultûri yê.

Ev dewlet endamê Yekitiya Netewan e, endamê Konseya Ewropa ye, endamê OSZE/AGITê, endamê NATO û berendamê Yekitiya Ewropa ye.

Serokwezîrê tirkan tê Almanya û Almanya bi asîmilasyona Tirkên ku 40 salin li vir in tewanbar dike û qet dengek ji Almanan dernakeve.

Serokwezîrê tirkan diçe Davosê û êrişê Serokdewletê İsrailê dike û qet dengek ji wan jî dernakeve.

Kes ji wana ranabe û nabêje, bêşeref, bênamûs, bêbext, ev kiryar û tiştên ku tu sed sale li ser gelê kurd dike jenosid e, qetliam e, nijadperestiye.

Ev hemû jî nîşan didin, ku di cihane îroyîn de qet qîmetek mafên mîrovan, yên gelên bindest nîn in. Her tişt li ser meslehetên dewletan dimeşin.

Cihana îro bazarek vekiri ye. Hinek difiroşin û hinek jî dikirin. Hinek makine, fabrika û ereban difiroşin, hinek jî ji ber kirina wan tiştan bêdengiya wan dewletên mezin dikirin.

Di qada navnetewî de mihemî û abokatên gelê kurd nîn in. Mihemî û abokatên me, em bi xwe ne, hêza me ye, tekoşina azadîya gelê me ye.

Bona vê jî rast e, kar û xebatên di qada navnetewî de giring û pêwist in. Lê ji vê giringtir kar û xebata me bi xwe ye. Ger em bi hêz bin, ger em berxwebidin, ger em şaşiyên mezin nekin, emê serkevin.

Ev zarokên ku ji meha îlon û vir de di kuçe û kolanan de bo zimanê xwe, bo perwerdayiya zimanê kurdî berxwedidin taca serê me ne, hevîya dilê me ne, teminata dûweroja me ne. Pêwiste em wana bê xwedî nehêlîn, pêwiste em wana tenê nehêlin û piştgiriya wan bikin.

 

Roja zimanê zikmakî

Rast e di qada navnetewî de li ser zimanê zikmakî gelek peyman, deklerasyon û belgename hatine imzekirin.

Wek nîmûne û mînak:

Sala 2008an ji aliyê Yekitiya Netewan (UN) wek sala zimanê zikmakî hat îlan kirin.

Disa bi biryara Yekitiya Netewan roja 21ê Sibatê ji sala 2000î pê ve wek roja zimanê zikmakî tê pîroz kirin.

Tirkiyê jî endamê Yekitiya Netewan e. Li Tirkiyê 20 milyon însan ji mafê zimanê zikmakî de bê par in.

Hem Yekitiya Netewan û hem jî UNESCO hayedar e, ku li Tirkiyê zimanê 20 milyon însanan qedexe ye. Zarokên kurd nikarin bi zimanê xwe perwerde bin, navên kurdî werbigrin, ji jiyana çandî û hûnerî de bêşdar bin.

Lê qet dengek ji wan dezgehên navnetewî dernakeve.

Lê bi xebat û berxwedana gelê kurd, deng ji dewleta Tirk derdikeve. Berê digotin kurd tûne ne, niha dibên kurd hene.

Berê digotin zimanê kurdî tune ye, niha bi xwe televizyonek kurdî vekirin, bê yî ku zagon û yasayên xwe bigehûrînin.

Ev jî tiştek nîşan dide. Ger em berxwebidin, ger em bo mafên xwe yên bingehîn xebat û têkoşînek xûrt bajon, ev mecbûr dibin, ku hinek gavan bavêjin.

Îro qebûlkirina hebûna gelê kurd e, sibê jî qebûlkirina mafê perwerdeyiya bi zimanê kurdî ye.

 

Peyman û deklarasyonên li ser zimanê zikmakî

Di qada navnetewî de gelek biryar, dokument, deklerasyon û peyman li ser giringiya ziman ve hatine pejirandin. Lê piraniya wan ji aliyê Tirkiyê ve nehatine imze û morkirin, ji ber ku dewleta Tirk ditirse ku kurd rabin ser piyan û wan maf û azadiyan bixwazin.

Li ser bikaranîna zimanê zikmakî de çend belge, dokument û peyman gelek giring in, ku hinek ji wan Tirkiyê imze nekirine:

1.     Peymana Zimanên Herêmî û Hindikahîyan li Ewropa (Europäische Charta der Regional- oder Minderheitensprachen, 5.11.1992):

Ev peyman di sala 1992an de hatiye qebûlkirin û ji pênc beşan pêk tê.

Di beşa yekemîn de, behsa naskirina zimanên ne fermî û resmî hatine kirin.

Di beşa duyemîn de;

-         Naskirina zimanên herêmî û hindikahiyan

-         Nîşandana rêzgirtin û bizavên erênî bo wan zimanan

-         Perwerdeyî û hînkirina van zimanan

tê xwestin.

Di beşa sêyemîn de;

-         Di perwerdehiyê de

-         Di çapemenî û weşanê de

-         Di jiyana komelayetî û aborî de

-         Di xizmeta giştî de

-         Di dadî û kargêriyê de

-         Û di têkiliyên dervayê sînor de

daxwaza bikaranîna zimanên zikmakî tê binavkirin. Tirkiyê ev peyman ne pejirandiye.

2.     Peymana Çarçove Ya Derbarê Parastina Hindikahiyên Neteweyî (Rahmenübereinkommen zum Schutz nationaler Minderheiten, 1.2.1995):

Peymana ku di Sibata 1995an hatiye imzekirin de gelek şertên di derheqa hindikahiyan de hatine binavkirin. Ev peyman jî ji aliyê Tirkiyê ve nehatiye imzekirin.

Di Peymanê de tê gotin ku: “Welatên ku ev peyman imzekirine, divê ku mafê endamên hindikahiyên neteweyî biparêze û her wiha zimanê wan ê zikmakî ku di têkiliyên jiyana rojane û gelemperî de tê bikaranîn, bê şert û şûrt qebûl bike.”

Bo qebûlkirina wan herdu peymanan Yekitiya Ewropa di sala 2004an vir de hewl dide, lê Tirkiyê qebûl nake. Her ûsa Yekitiya Ewropa dixwaze ku ji OSZE/AGITê (Konferans an jî Teşkîlata Hevkarî û Ewletiya Ewropayê) komîserê hindikahiyan biçe Tirkiyê û raporek li ser kurdan û hindikayan amadebike. Tirkiyê dijî vê jî derdikeve.

Ev daxwazên Yekitiya Ewropa li ser qaxizan dimîne û qîmetek wan qet nîn e, ber ku Yekitiya Ewropa zext li ser Tirkiyê nake.

3.     Tirkiyê berendamê Yekitiya Ewropa ye. Yekitiya Ewropa di sala 1993an da prensib, kriter û standartên endambûyîne eşkere kiriye. Ev jî Kriterên Kopenhag in. Ev kriter û standartên Kopenhagê ji 4 beşan pêktê:

a.     Demokrasiyek rêkûpêk

b.     Qebûlkirina mafên mîrovî yên binhehîn

c.     Pejirandina maf û azadiyên hindikahî, kêmnetewe û olî

d.     Û şertên aborî ne.

Tirkiyê dibê li Tirkiyê xeynî kêmneteweyên ku li Lozanê hatine qebûlkirin, qet hindikahî nîn in. Û Yekitiya Ewropa bêdeng dimîne, dengê xwe dernaxe. Û ji sala 2005an vir de jî dest bi mûzekereyan, danûstandinan kirine.

Ev hemû jî nîşan didin ku dewletên Ewropî û Yekitiya Ewropa dem tê bo meslehetên xwe dengê xwe dernaxin û çavên xwe digirin. Dem tê ev peyman, kriter û standartan radixin ser maseya mûzekereyan.

4.     Dîsa peymanek gelek giring heye, ku Tirkiyê ev imzekiriye, pejirandiye. Ev jî Peymana mafên zarokan e. (Übereinkommen über die Rechte des Kindes, 20.11.1989)

Ev peyman di sala 1989an de ji aliyê Neteweyên Yekbûyî hatiye pejirandin.

                                                                                    a.      Divê dewlet mafê jiyan û mezinbûna zarokan biparêze

                                                                                    b.      Zarok xwedî mafê navê xwe û mafê neteweyî ne.

                                                                                    c.      Dewlet, di biryarên derbarê zarokan de, divê her tim berjewendiyên wan li ber çavan bigre

                                                                                    d.      Divê dewlet li gorî nijadî û cinsî mafê hin zarokan ji yên din kêmtir nebîne

                                                                                    e.      Zarokên civakeke cihêreng, xwedî mafê bicihanîna pêwistiyên olî û bikaranîna zimanê xwe yê zikmakî ne (Xala 30)

                                                                                     f.      Divê dewlet di dema şerê germ de bi taybetî jiyana zarokan biparêze

                                                                                    g.      Zarokên binçavkirî, divê rastî êşkencê û muameleya xirab neyên.

Tirkiyê ev peyman îmzekiriye û perijandiye, lê rewşa zarokên kurd jî diyar e. Di şerê qirêj de bi sedan û bi hezaran zarokên kurd bi gulleyên polês û leşgerên Tirkan hatin kuştin. Bi sedhezaran zarokên kurd ji gund û bajarên xwe hatin dûrxistin û sûrginkirin. Ne dibistanek kurdî heye, ne jî zarokên kurd ji êşkence û mûamelaya xirab tên parastin.

Xêynî wan peyman, dokûment û belgenameyan li gelek peymanên navnetewî yên din de jî giringiya ziman tê dubare kirin, ji dokumentên OSZE/AGIK (Konferansa Hevkarî û Ewletiya Ewropa) heya Daxûyaniya Mafên Mirovî.

Di çarçoveya Rêxistina Neteweyên Yekbûyî, UNESCO, OSZE û Konseya Ewropayê de hin peymanên navneteweyî yên ku di derbarê mafên bingehîn, li ser hindikahî û bikaranîn û perwerdehiya zimanê zikmakî de hatine qebulkirin, hinek ev in:

Pakta/Peymana Mafên Aborî, Sosyalî û Çandî Yên Navneteweyî (1966), ku wek Sosyalpakt tê binavkirin; Pakta/Peymana Mafên Siyasi û Medenî (1966), ku wek Sivilpakt tê naskirin.

Di Sivilpaktê, yanê Peymana Mafên Siyasî û Medenî de xala yekemîn ûsa dibêje: „Mafê her gelekî bo çarenusîna xwe heye.“ Di xala 27an de jî wisa tê gotin: „Li dewletên ku hindikahiyên nîjadî, olî an jî zimên hene, mafê wan hindikahiyan heye ku çanda xwe bidine jiyandin, pêdiviyên xwe yên olî pêk bînin û zimanên xwe bikar bînin. Ev maf nikarin bên asteng kirin.”

Tirkiyê van herdû paktan piştî çil salan di roja 24.12.2003an de îmze û mohrkiriye, lê bi qeydek, bi şertek, ku li Tirkiyê tenê „Hindikahîyên ku li gor Peymana Lozanê hatine naskirin hene“. Ev qeyd û şerhê ku Tirkiyê daye, ji aliyê biryara Komisyona Mafên Mîrovan ya Yekitiya Netewan pûç dibe. Tirkiyê li gor van herdû Pakt û Peymanên navnetewî mecbûre ku mafên gelê kurd wek kêmnetew û hindikahî qebûl û nas bike. (Fakultativprotokoll)

Tirkiye ku ji ber kurdan peymanan navtetewî îmze nake, lê mohra xwe li bin Peymana Lozanê daniye. Peymana Lozanê hîma damezrandina dewleta Tirkan bi xwe ye. Ev peymana ku sala 1923an li Lozanê hatiye îmzekirin kêmneteweyên dinî/olî wek xiristiyanan qebûl dike. Di xalên 38 û 39an ya Peymana Lozanê de maf bo hemû hemwelatiyên Tirkiyê tê dayîn, ku bi zimanê xwe têkiliyên rojane bikarbînin, bixwînin û binivîsînin, di dibistanan da hînbin, di ticaret û bezirganiyê de bikarbînin.

 

Pêwiste em çi bikin?

Heta vira beşa navnetewî û Tirkiyê bû. Em werin beşa kurdan jî.

1.     Di dema satelit û înternetê de, êdî Kemalist û her cûre kolonyalist çi bikin bila bikin, nikarin pêşiya pêşvaçûna ziman, wêje û çanda kurdî bigrin. Ber ku satelit û internet, sînoran nas nakin. Roj-TV û televizyonên kurdî bi tewayî qedexeyên rejîma kemalîst pûç kirin û ji Agiriyê heya Qamişlo, ji Meletî heta Xaneqîn, ji Mehabatê heya Kerkûkê kete her malekî kurd.

Internet û telefonên destan qedexeyên komunikasyonê pûç kirin. Mirov dikare di nav kurtezemanek, saniyekê de xwe bigêhinî her çar alî Kurdistanê. Di Internetê da kovar û rojname tên weşandin. Malperên hûnerî, wêjeyî, çandî berhemen xwe bê sînor, bê qeyd û bend belav dikin.

Ser da jî, îro kurd ev 10 salin xwedî dewlet in. Hîmên dewleta kurd li Başûrê welat, Başûrê Kurdistanê hate avetin. Kurd, xwedî parlament û hikumet in. Kurd xwedî şaredarî û mehkeme, dibistan û zaningeh in. Kurd, xwedî artêş û polês in. Kurd, xwedî dewletek ne îlankirî ne.

2.     Problem û mişgûla li ber edebiyat, ziman û çanda kurdî ya herî mezin û pêşin elfabeye. Kurd niha 3 elfabe bi kar tînin:

·        Elfabeya Latinî, li Kurdistana Bakûr û Başûrê Biçûk

·        Elfabeya Erebî, li Kurdistana Başûr û Rojhilat

·        Elfabeya Krili, li Dewletên Yekitiya Sovyetê berê. (GUS, ev dest ji krilî berdan)

Ez wek şexs nikarim, pirtûk an jî kovarek kurdî, ku bi elfabeya erebî an jî krilî hatiye nivîsandın, bixwînim.

Dem êdî hatiye. Pewiste kurd, dest bi elfabeyek yekgirtî bikin û problemên ûsa ji holê rakin.

3.     Pêwiste kurdên Bakûr qampanyek xurt bo hinbûn, xwendin û nivîsandina zimanê kurdî vekin û li ser bisekinin.

Ber ku em, kurdên bakûr nikarin zimanê xwe bixwînin û binivîsînin. Ev jî ne sucê me bû. Ber ku zimanê me qedexe bû, li dibistanan da tenê Tirkî dihat bi karanîn.

Aliyê din da, komelên me bûne cih û dezgehên asimilasyonê. Em xwe, bi destên xwe asimile dikin, tirkî fêrî insanên xwe dikin.

Navên bi sedhezaran zarokên me bi kurdî ne. Lê piraniya wan bi kurdî nizanın. Navên wan Bêrîvan û Berzan e, lê manayê navê xwe nizanin.

Pêwiste em hemû, berê di nav mal û malbatên xwe da destpêbikin. Di komelan de bi zimanê xwe bipeyivîn. Civînên xwe bi kurdî pêkbînin.

4.     Pêwiste dezgeh û rêxistinên me xwendin û hînbûna zimanê kurdî teşwîq bikin.

Herin temaşe bikin. Ne tenê li malên insanên normal, her ûsa kadroyên partiyên siyasî jî. Li her malek kurd da pirtûkên bi zimanê tirkî hene, lê yên kurdî kêm in, an jî nîn in.

Hun dikarin helbestên Nazim Hikmet li mala piraniya kurdan da bibinîn, lê ya Cigerxwin nikarin bibînin. Ev tişt ne normal û maqûl e.

Pêwiste Weşanxaneyên me berê berhem û pirtûkên kurdî belav bikin, paşê yên tirkî.

Ger xwendin nebe, pirtûk neweşin, belav nebin, çawa ziman, wêje û çanda kurdî pêşkeve?

Rast e, weşanxaneyên me hene. Hinek ji wana pirtûkên kurdî jî çap dikin. Hinek ji wana pirtûkên zarokan jî çap dikin. Lê ev hem kêm in, hem jî bihayê wan gelek giran e.

Rast e, pirtûkên zarokan bi zimanên Ewropî giran in. 20 rûpel bi 10 EURO ne. Lê ev bo me kurdan lûkse. Em dikarin 20 rûpelan bi 4-5 EUROyan çap û belav bikin û diyariya zarokên xwe bikin.

Pêwiste niviskarên kurd pirtûkên zarokan ku bi zimanên Ewropî hatine nivîsandin, wergerînin kurdî û ev bên çapkirin.

Pêwiste Filmên karton bo zarokan wek Video, wek DVD bên çapkirin û belavkirin.

Gotinek Mamoste Mistefa Reşid heye. Dibêje ku, bexçevan dikare xiyar û zebeşên xwe li sûkê bifiroşe, lê niviskarek nikare pirtûkên xwe li kolanan bifiroşe. Bo vî karî pêwiste dezgeh hebin.

Dema ku pirtûkên kurdî neyen firotin û belav kirin, feydeya nivisandina wan çiye? Niviskar çima bi zimanê kurdî binivîse?

Qet we bîhistiye ku niviskarek me mafê nivisandinê, mafê telifê girtiye? Helbestvan û romannivîsek ku bi roj herê fabrike û înşaatan û heta evarê li wan deran bixebite, nikare berhemên baş, pirtûk û helbestên baş û hevdemî binivîse.

Pêwiste niviskar û helbestvanên me yên profesyonel jî derkevin. Tenê ûsa dikare ziman, wêje û çanda me pêşda here.

5.     Piştî TRT6 dest bi weşana bi zimanê kurdî kir, êdî kes nikare pêşiya bikaranîna zimanê kurdî di parlament û dezgehên dewletî de, di dibistan û zankoyan de bigire.

Pêwiste DTP û kurd bi tevayî niha şûnda kar û xebatên xwe yên rêxistinî bi kurdî bikin. Pêvajoyek de facto, fîilî, emelî û bêîtîatî bajon û wisa qedexêyên dewleta tirk pûçbikin.

(Çavkanî: Menschenrechte, Dokumente und Deklarationen, Bonn 1999; Şahin, Memo, Wie frei ist die kurdische Sprache im EU-Kandidatenland Türkei?, Köln 2008; Adar Jiyan, Peymanên Navnetewî û Mafên Hindikahiyan; http://www.bydigi.net/ciroken-kurdi/55858-peymana-mafen-zarokan.html)

 

Memo Şahin
 

Zum Seitenanfang
 
 
 
Li Kurdistan û cihanê de xizanî û birçitî  

Memo Şahin

Cîhanê de îro bi milyaran insan xizan în, birçî ne. Nan nabînin ku bixwin, av nîn e ku vexwin, kinc tûne ku li xwe kin, rût û tazî ne.

Di her demê de xizanî hebû. Hinek devlemend û hinek jî feqîr bûn. Le ew rewş ne wek îro bû. Hinek însan û herem xizan bûn, feqîr bûn, lê dîsa jî dikarîbûn zikê xwe têr kin. Lê bi pêşveçûna teknîkê, sanayîyê ferqa navbera heremên feqîr û xizan, û dewlemend, zengîn zêde bû.

Evên ku xwedî keştiyên mezin bûn, xwedî çek û silahên, tifingên modern bûn, ji Ewropa derketin û çûn Efrikayê, çûn Asya û Hindistanê, Emerikayê. Mesela dibên Christopf Colomb Emerika kifşkiriye. Derevek bi duv e, derevek mezin e. Ber ku berî Christopf Colomb jî li Amerîkayê însan dijiyan û xwedî medeniyek pêşketî bûn. Lê çi bû, evên ku xwedîyê çekên modern bûn, serketin û ev welat jî dagirkirin. Gotin niha şûnda em in xwediyê ev hereman, ev welatan.

Mesela, filfil, îsota reş, ev biharat li Ewropayê tûne bû. Ewrupî çûn ev ji Hindistanê, ji Asyayê anîn û li Ewropa bi bihayê zêr firotin. Yanê kilok îsot bi kîlok zêr firotin. An jî hewreşîm û kumaşên keşmîr. An jî kevirên bi qîmet, wek dimant, madanên ku bo sanayiya Ewropayê hewce bûn ji heremên din, ji Efrikayê, ji Asyayê û ji Amarika Latîn anîn û her û her dewlemend bûn.

Ne tenê heyiyên, dewelemendiyên bin erd û ser erd, her ûsa însan jî kirin kole, dîl kirin û anîn li Ewropa, li Rojhilata navîn û li Emerika firotin.

Bi vê pêvajoyê, bi vê prosesê ferqa Ewropa û welatên din her çû zêde bû û îro gihîşt wê merhelê ku, êdî hinek însan nan nabînin, nikarin pêyda bikin ku bixwin. Mesela ferqa heremên dewlemend û zengin û yên feqîr û xizan sed sal berê 1 û 4 bû (1:4) Bi gotinek din di despêka sedsala 20an, ango 1900î Ewropa 4 car ji herem û welatên fekîr dewelemend bû. Ev ferq sed sal şûnda, yanê îro 30 car zêde bûye. Bi gotinek din, Ewropî û Emerikî îro 30 car ji Efrikiyan, ji Asyayîyan dewlemendtir in. Ev ferq, hal û merc her diçe zêde dibe.

 

Rewşa cîhanê

Niha jî em bên tabloya îro. Îro dinyaya me, cîhana me 2 beş e. Yên dewlemend û yên feqîr û xizan. Yên dewlemend bi awayek giştî li Bakurê dinyayê dijîn, yên xizan û feqîr jî li Başûrê dinyayê. Mirov dikare bi awayek din bêje ku welatên ku li ser xeta Ekvator in dewlemend in. Lê dîsa jî ferq di navbera heremên li Bakurê dinyayê de jî heye. Welatên rojhilat û rojava ne wek hev in. Yên rojava, yanê Ewropa û Emerika dewelemend in, yên rojhilat, yanê Asya xizan û pêrişan e.

Îro li dinyayê dora 6 milyar însan dijîn.

·         Ji van 6 milyar însanan, 2 milyar însan di rojê de 1 Dolar jî nikarin bi dest xin. Ev 2 milyar insan birçî ne, nan nabînin ku bixwin.

      • Ji van jî 1,2 milyar zêdetir qet tiştek wan nîn e. Li benda mirinê ne.

·         Dîsa ji van 6 milyar însanan, 3 milyar xizan in, rojê de ji 2 Dolarî kêmtir dikeve destên wan.

Dewlemendiya dinyayê, cihanê ji 100î 90, yanê 90 prosent li Bakurê dinyayê ye. Pereyên, dewlemendiyên ku li cihanê hene îro ji 100î 90 di destên Ewropî, Emerikî, Japonî û Avustralîyan de ne. Nufûsa wan hemûyan jî ji 1 milyarî kêm e. Yanê 5 milyar insan ji 100î 10 prosent bi kar tînin.

Mirov dikare vê ûsa jî şirove bike: Em bêjin, em 10 heval in, deh însan in û nanek me heye. Em vî nanî bikin 10 perçe, 10 beş. Yek ji me 9 perçe nan dixwe û yên mayîn jî, 9 kes jî yek perçe nan, di nav xwe de parva dikin û dixwin. Diyar e ku ev ne adalet e, ev ne însaniyet e.

 

Dewlemendiya dinyayê di destê 500 însan, an jî şîrketan de ye

Dîsa, li cîhanê de dora 40 milyon insan wek dewlemend tên hesibandin. Yanê serveta wan, pereyê ku di destê wan in, ne kêmtirîn 500.000 Dolar e. Hêjmara însanên ku meriv wan bi milyonerê Dolaran bi nav bike li dinyayê hemû bi hevra, 1,3 milyon in. Hêjmara însanên ku meriv wan wek milyarderê Dolaran bike, li hemû cihanê de 500 heb in. Dîsa, dewlemendiya 3 însanan, ji ya 48 dewletan zêdetir e. Bill Gates, Paul Allen û Warren Buffet, ev her 3 însan xwedî servetek 156 milyar Dolar in.

·         Însanek ku li Luxembûrgê dijî, sale de 42.000 Dolar dikeve para wî. Ev li Swisra û Noveçê 38.000, li Almanya û Belçîka 25.000 Dolar e. Bi gotinek gelemperî, tevayî li welatên pêşketî (OECD) de para her însanekî dora 21.000 Dolar e, lê ev nayê wê maneyê ku her insanek ku li welatên wek Luxembûrg an jî Almanya dijîn, her sal dora 40.000 an jî 25.000 Dolar dikeve destê wan. Na. Hin însan hene salê de milyon û milyar Dolar dikeve destên wan, hin însan jî hene ku bi alikariya sosyalî, abgo bi 350 Ewro mehekî jiyana xwe dajon.

·         Însanek ku li Etopya, li Burundî, li Kongo dijî sale de 100 Dolar nabînî.

Niha jî em werin tabloyek din:

·         Li Efrikayê ji her 5 zarokan 1 nikarin 5 saliya xwe bibînin; hên nebûne 5 salî dimirin.

·         Her sal 11 milyon zarok, ber ku ava pak nîn e, nan nine ku bixwin, ji ber nexweşiyan dimirin.

·         Ji ber xizanîyê her hefte 300.000 kes dimirin, bi gotinek din her roj dora 40.000 însan jiyana xwe ji dest didin. Ev salê de digêhêje 15 milyon însanan.

·         1,4 milyar insan av peyda nakin ku vexwin, yan jî ava ne pak vedixwin û nexweş dikevin.

·         Tuvaleta, destşoya 2,6 milyar însanan nîn e.

·         Li cih û malên ku 2 milyar însan dijîn elektrik, karûba tune ye.

·         Xanîyê 1 Milyar insanan nîn e û ev li derva dijîn.

·         Û xwendin û nivîsandina 900 milyon însanan nîn e, 900 milyon insan nikarin bixwînin û binivîsînin.

·         Her roj ji ber nexweşiya AIDSê 8.000 însan dimirin.

 

Sedemên xizanî û birçitiyê

Sedemên xizanî û birçitiyê gelek in û li jor hinek behsa wan hat kirin. Sedem ji hene ku girêdayî aboriya heremên dewlemend in. Ev dewletên, welatên dewlemend û zengîn, bona ku dewlemendiya xwe biparêzin û hên jî zêde bikin, qeyd û mercan datînin. Bo vê armancê jî teşkilatek, rexistinek, rêkxiravek drûst kirine. Navê vê jî rêxistina, an jî „Teşkîlata Bazarganiya Cihanê“ ye. (WTO)

Dewletên girêdayî vê rêxistinê ne, bac û gûmrikan datînin, kote û şert û şûrtan datînin pêşiya welatên şûndamayî. Ev welatên şûndamayî ku dixwazin tişt bifiroşin, nikarin bifiroşin, ber ku bac û gûmrik giran in.

Wekî din dewletên pêşketî ziraatê subwanse dikin, alikariya cotgarên xwe dikin. Wê çaxê, mehsûlên wan, ji ya gundiyên Efrikî erzantir dibe. Ard, şekir, rûn, hemû erzaqên ziraatê li Ewopa ji Tirkiye û Efrikayê erzantir e, ber ku dewlet alikariya gundiyan dike.

Ev çend sal in ku hinek dewletên Efrikî dixwazin fêkî, mêve, sewze, an jî tekstîl, ango cil û berg bifiroşin dewletên dewlemend yên Ewropî û Emerikî, nikarin wana bifiroşin, ber ku gûmrik zêde ne, ber ku li ber hinek berhem û mehsûlan, tiştan jî kota danîne. Dema ev nikaribin tiştan bifiroşin, nikarin Dolar, an jî Ewro bi destxin ku mekine, dezgehên teknikî, febrike bikirin û bi kar bînin. Bona ku mekine, dezgehên teknikî û febrike bikirin Dolar, an jî Ewro hewcene. Ber ku Dolar û Ewroyên wan nîn e, ji derva, ji bankayan deyn digirin û di bin faiza wan deynan nikarin xwe rizgar bikin û her diçe deynê wan zêde dibin.

Welatek Efrikî hebû, gundiyên wî welatî 3 sal berê bi alikariya Projeya Dewletên Yekbûyi (UNDP) genim û garis çandîbûn û berhemek, mehsûlek baş jî girtîbûn, lê nekarîbûn bifiroşin derwa, ber ku gûmrik giran bûn û genim li Ewropayê hên erzan bû. Ev welat piştî salekê dîsa ber bi birçîbûnê ve ma.

Sedemek din jî dijberiya navbera dewletên Efrikî ye. Ev 40-50 sale ku li her mintiqe, herem û deverên Efrikayê şer heye. Bona ku şer jî bimeşînin heweceyê çek û sîlehan in. Ev jî ji derva dikirin û Dolar û Ewro didin.

Dîsa ji şerên navxweyî de bi milyonan Efrikî ji welatên bav û kalên xwe hatin dûrxistin, sûrgin kirin. Dîsa bi deh milyonan Efrikî ji ber şer gûnd û bajarên xwe terk kirin, çûn hemerêmên din.

Ger gund nebin, zevî, pêz û dewar nebin, ger kar û xebat nebin, însan çawa bikarin jiyana xwe berdewam kin? Ev xizan dikevin, feqîr dibin û birçî dimînin.

Em werin ser nexweşiyan: Dermanên AIDSê, malariya, vîrik/vijik (emel) û veremê hene. Lê bûhayê wan gelek giran e. Ev derman dikarin li Efrikayê jî bên çêkirin. Lê şîrketên dermanan, ku li Ewropa û Emerika ne, patent standine û nahêlin ku ev derman li Efrikayê bên çêkirin û erzan bên firotin.

Eşkere ye ku, ev siyaset, siyasetek bi du rûye, sextekar e. Bi pêştaketina sanayî û endûstriyê li Ewropa û Emerika, rewşa însanên ku li heremên feqîr dijîn, hên jî xirab bû. Rewşa tabiyetê, hawayê hat guhertin. Sedemê vê çi ye û kî ne? Ne dewletên Ewropî ne? Yên ku hawayê qirêj dikin ev in, yên ku ji 100î 90 enerjiya dinyayê xerc dikin ev in. Lê fature kî dide? Welatên şundamayî û xizan.

Ger baran nebare, ger zivistan û havîn, bihar û payîz tevlihev bin, wê çawa rençber û cotgar bikaribin biçînin û mehsûlê ji ber bigrin?

Di sala 2000î di bin pêşengiya Dewletên Yekbûyî (UN) 191 dewlet bîryar dan ku xizanî û birçîbûnê heya sala 2015an nivî bikin. Lê nebû. 2005an tabloyek ûsa hat pêş ku, bona ku encamên biryarên xwe bi dest xin, pêwiste 2 qat zêde pere amade bikin. Lê naxwazin bikin. Dema ev bibe jî, dîsa qet tiştek nîn e, pêşiya xizanî û birçibûnê nayê girtin.

 

Rewşa Bakurê Kurdistanê

Kurdistan berê ne ûsa bû. Welatê me, cîh û warê kal û bavên me, dapîrên me dewlemend bû. Av hebû, bax û bexçe, zevî, dewar û pez hebûn. Salên heftî de, yanê 30 sal berê Bakurê Kurdistanê depoya, sîloya genim û goşt bû. Têra rojhilata navîn dikir. Lê niha însanên me nan peyda nakin ku bixwin.

80 sal berê, sala 1927an Amed, Diyarbekir li Tirkiyê 3. (sêyemin) bajarê pêşketî bû. Istanbûl, Bursa û Amed dewlementirîn bajar bûn. Lê îro, 80 sal şunda Amed ketiye rêza 63an, yên mayîn jî hemû li Kurdistanê ne.

Li gor istatîstikên dewleta Tirk, 18 bajarên şûndamayî û xizan hene û ev hemû li Kurdistanê ne. Ev şundamayîn û xizanî bi siyaseta dewleta Tirk girêdayî ye. Maden ji Kurdistanê derdikevin, lê ev li mintika Tirkan tê bi kar anîn.

Li Tirkiye betalî û bêkarî ji sedî 11-12 ye. Ev li Kurdistanê digêhêje ji sedî 70.

Bona tekstîlê çi hewceye, çi lazim e? Hirî û pembû. Ji sedî 43 hirî û pembû ji Kurdistanê derdikeve, lê fabrikayek tekstîlê tune. Ev pembû û hirî ku ji Kurdistanê derdikeve dibin Istanbûl, Bursa û Çukurovayê û li wan deran bi kar tînin.

Tirk dibên me heta niha gelek pere bo Kurdistanê serfkiriye, xerckiriye. Ev derevek mezin e. Heta niha dewleta Tirk 18 milyar Dolar bo projeya GAPê serfkiriye. Ev sed û santralên elektrikê li Kurdistanê ne. Dewleta Tirk, tenê ji elektrikê 20 milyar Dolar qezenckiriye û biriye mintika Tirkan.

Erdên herî baş bo çandiniyê li Kurdistanê ne. Lê erdên ku 33 qat ji Kibrisê mezin in, hatine mayîn kirîn. Bo çandiniyê nayên bikaranîn.

 

Şer rewşa însanên me hên jî xirabtir kir

Di nav ev 20 salên dawî de, dora 3.600 gundên Kurdan hatin şewitandin û wêran kirin. Li wan gundan de insan dijîyan, heywan dijîyan, zarok dilêystin, diçûn dibistanan. Kurd têr bûn û hewceyê alikariya tu kesekî nebûn.

Lê 3 milyon însanên me ku ji gundan hatin derxistin, pêwendiya wan bi jiyanê jî qut bû. Zevî, bax û bexçeyên wan li gundan man û wêran bûn. Pez û dewarên ku li dest wan de bûn, yan ji dest wan hatin girtin, yan jî erzan firotin û çûn li qeraxên bajaran de jiyanek xizan dajon.

Di wan gundan de, li wan herem û mintiqan de 2.200 dibistan hatin girtin, zarok bê dibistan man.

Di wan gundan de, li wan herem û mintiqan de 500 saxlik ocaxi, muaxaneyên tendurustiyê hebûn û hatin girtin.

Niha li Kurdistanê de hejmara pez û dewaran gelek kêm bûye, ber ku gund nema ne, ber ku nahêlin ku Kurd biçin zozanan.

Ev însan hatin bajaran betal û bêkar man. Pere nîn e ku, evarê nanek bibin mal. Man pêrişan, birçî û tazî.

  • Dewleta Tirk û dezgehên istatîstikan dibêjin li Tirkiyê 18 milyon însan xizan in, 1 milyon însan jî birçî ne. Piraniya wan însanan Kurd in. Ji 100î 95 Kurd in û piraniya wan li Kurdistanê dijîn. Yanê di nav sînorên Tirkiyê de ji çar kesan yek xizan e, feqîr e, birçî ye.
  • Milyonek însan jiyane xwe ya rojane bi 66 kûrişê Tirkan, bi 30 Centê Ewropiyan dimeşînin.
  • Ev 18 milyonên ku xizan tên hesibandin rojê 3 Lirayên Tirkan, bi 1,5 Ewro jiyana xwe ya rojane dimeşînin.

Ma însan dikare bi 30 Cent, an jî bi 1,5 Ewro rojekê bijî; bixwe, vexwe, kirêyê xanî bide, heri dibistanan, derman bikire?

Yasar Kemal li Konferansa Aşitiyê li Ankarê bo rayedar û berpirsiyarên dewleta Tirk re ûsa digot: „Her tiştî bikin, lê bi rûmeta însan û gelan melizîn“.

Belê Tirk bi rûmeta Kurdan dilîzîn, Kurd di nav xizaniyek rût û tazî de ne û bav ji zarokên xwe şerm dikin, ber ku nikarin nanek tisî jî bibin mal. Ma li cîhanê ji vê mezintir zilm heye?

 

Ev rewş çareser dibe?

    • Pêwiste şer bê rawestin û aşitîyek edlayi bi heq û hukuk çêbe,
    • Rêyên gundan vebin û gundî bikaribin wegerin gundên xwe,
    • Alikariya wan bê kirin, zerar û ziyanên wan werin tezmin kirin,
    • Li seranserê Kurdistanê seferberiyek aborî bê meşandin û pêşvaçûna aboriya Kurdistanê bê teşwiqkirin,
    • Ev pereyên ku Tirk li Kurdistanê qezenc dikin û dibin mintiqa Tirkan, pêwiste li Kurdistanê bimîne û bo dûristkirine febrike û dezgehên kar bên bikaranîn..

Niha li Tirkiyê bûye mode. Dibên zarok û xortên Kurdan dizitiyê dikin. Ev ne rast e. Dizitî li her derê cîhanê heye û li Kurdistanê jî dibe. Dermana, pêşî girtina dizitiyê heye.

Ger însan têr bin, însan tazî û xizan nebîn, ger kar hebe, ger mektep û dibistan hebin, çima însan dizîtiyê bike, xwe bifiroşe?

Çima 10-20 sal berê zarokên Kurd li kuçe û kolanan destmal, qelem û benîşt ne difirotin, lê niha wan karan dikin. Sedem malûm e. Sedem ev şerê gemar e û çareserî jî heye. Ev jî bi naskirina hemû maf û heqên Kurdan û seferberiyek aborî çareser dibe.

 

Rewşa Başûrê Kurdistanê

Rewşa Kurdistanê her roj ber bi başiyê diçe. 15 Sal berê gund tûne bûn, keriyek pez tune bû. Şîr peyda nedibû. Her der wêran bû û rewşa însanên me jî pir xirab bû.

Ev 15 salin ku Kurd bi destên xwe dewletek avadikin. Ji tûnebûnê, niha heremek, dewletek dewlemend û rêk û pêk didamêzrinîn.

Parlamentoyek hilbijartin, hukumetek çêkirin û hîmên dewletbûnê danîn. Ev 15 salin ku nifşek, neslek nû bejn de ku bi erebî nizane, bi Kurdî perwerde dibe. Jîyan, karê rojê bi Kurdî tê meşandin. Sistem û awahiyên dadgehî, aborî, tendûristî, asayîş, perwerdehî her diçe cih digre û qeyîm dibe.

Ev 3-4 sal in -piştî 2003an, piştî rûxandina rejîma Saddam- Kurd berxwedibînin û aboriya Kurdistanê peşda dibin. Kurdistan bi tewayî bûye şantiye.

Li Başûrê Kurdistanê de birçîbûn tûne ye, nîn e. Erzaq tê belav kirin. Lê xizanî heye. Ferq di nav hereman de heye.

Tiştek din jî heye, ku pêwiste nebe. Ev jî peydabûna tebeqeyek, çînek dewlemendên nû ye. Ev tebeke, ev grub ne ji deûbavan dewlemend in. Heta 3-4 sal berê rût û tazî bûn, lê niha xwedî serwet in û milyonerê Dolaran in. Salên wan navbera 30-50an de ye. Bo dewlemendiyê her tişt bo wan mubah e. Şerm li ba wan nîn e, neditî û çav birçî ne. Ev grub li Rusyayê, li Ukraynê, li Romanya û li welatên rojhilata Ewropayê jî hene. Bona dewlemendbûnê her rê mûbah e û her tiştî jî dikin.

Hinek însan hene ku heta 2 sal berê birçî bûn, hinek ji wan li Ewropayê peneber bûn, mehê de bi 350 Ewro jiyana xwe berdewam dikirin. Lê niha xwedî villa û koşkên milyon Dolar in. 300-400 xanî û mal çêdikin, lê qet neçûne ser karê xwe, navnîşana înşaatên „xwe“ nasnakin. Hinek heres in, saik û şofor in. Lê dema ku derdikevin pîyasê heres û parêzkarên wan hene, ber ku xwediyê şîrket û fîrmayên gelek mezin in. Piraniya wan çente û cûzdan in, çente û cûzdanên berpirsiyarên siyasî ne.

Hêjmara ev gruba dewlemendên nû gelek kêm e. Herin li Kurdistanê pirskin, herkes dikare navên wan bihêjmêre û bêje. Îhale, inşaat, avayî di bin destên wan de ne. Karên ku bên kirin, di nav xwe de parva dikin û mudexeleya hevûdu nakin. Ji alî siyasî jî bi hêz in, bi qûwet in. Destên wan digêhêje her derê, her deriyan vedikin. Ger wer herê oligarşiyek çavsor pêyda dibe û navbera gel û ev oligarşîyê de kendalên kûr û mezin çêdibin. Ev tişt di Newroza par li Halepçe rû da.

Rast e, bo pêştaçûna dewletekî, welatekî bejndana bûrjuvaziya netewî pêwiste, lê ûsa nabe. Ev şaşîyên ku 50 sal berê neteweyên Efrikî, Latîn Emerikî, Asyayî kirine, pêwîste em nekin û ji wan ders û sûdan bigrin.

Ev hal, ev rewş jî heta hetayê naçe. Ber ku çar aliyê Kurdistanê dagirkiriye, ber ku cîranên Kurdan naxwazin ku Kurd xwedî dewlet bin, niha hemû partiyên siyasî di nav hukumetê de cih digrin. Muxelefet tune ye. Ger muxelefet, opozisyon nebe, kontrol jî nabe. Ger kontrol nebe, her cûre xirabî tên kirin, dizî, sextekarî, alîgirtin û parastina diz û sextekaran.

Lê çend sal şûnda parlamentoyek xûrt û gelek alî pêkwere û hukumetek û muxalefetek çebe, wê çaxê kontrol jî dibe û pêşiya hinek xirabiyan jî tê girtin

 (29.01.2007)

 
 

Zum Seitenanfang