FEYLEZOFÎYA CEGERXWÎN DI HEVAL POL ROBSON DE

Ji vir 24 sal berê yanê di 22 yê Cotmeha 1984 an de şaîrê me yê navdar Seydayê Cegerxwîn, ji nav me koçber bû û çû ser dilovanîya xwe. Seyda, roja 11.11.1984 an li Qamişlo di bexçeyê mala Wî de hat definkirin.

Her sal bi awayên cuda û di qadên cuda de bîranînên salvegera Seydayê nemir hatine çêkirin. Di wan bîranînan de gelek kes di warên cuda de li ser şî’rên (helbestên) Seyda babetên xwe pêşkêş  kirin. Jibo min balkêş bû ku di wan civînên bîranînan de tu amadekarek li ser şî’rên Seyda ên navnetewî (international) qet metnek pêşkêş nekirin. Bê guman jibo min ev kêmasîyek bû. Heger edebîyatnas, şaîr, lêkolîngerên me bi her awayî li ser babetên helbestên Seyda ranewestin; dê ev kêmasî her xwe bidomîne û zîrekî û mezinîya Seydayê me yê dilovan jî di her warî de baş dernekeve holê.Wekî din bi nivîskî jî heta nûha ez li derek rastî wê babetê nehatime ku îro bûye mebesta nivîsa min da ku li ser hinik rawestim. Lê ez pê nizanim xebatek weha çêbûye an na?

Amanca min ew e ku di vî warî de ev nivîs bibe alîkar jibo şaîr-edîb, edebîyatnas û lêkolînvanên Kurd da ku ev valahî jî bi awayek were dagirtin. Heger ev nivîs di vî warî de bibe alîkar; jibo dagirtina vê valahîyê dê bigihîje mexseda xwe û ez jî dê kêfxweş bibim. Pêwist e were destnîşankirin ku ez ne edîb, edebîyatvan û lêkolîngerekî li ser helbestan im û divê bidim xûyakirinê ku ev nivîsa min a nirxandinê ya yekemîn e li ser helbestê. Xwendevan vê nivîsa min dikarin wek ceribandinek jî bi nav bikin û heger tê de kêmasî çêbin; bila Seydayê me yê nemir û xwendevan min bibexşînin. Bê guman heger xwendevan bi rîya înternetê kêmasî yên min û pêşneyarên xwe bişînin, ez dê kêfxweş bibim.         

Kesên dîwanên Seyda xwendine, pê dizanin ku şî’rên wî digel birên evînî, civakî, tevayî û welatparêzîyê, yên navnetewî jî hene. Lê min dema vê babetê hilbijart; ne tenê pirsên navnetewî,  her weha digel wê jî zêdetir û girîngtir dîtinên Seyda jibo cîhana dahatû (pêşeroja /paşeroja cîhanê) zêde bala min kêşandibû ser wê. Li gorî min wek naverok şî’ra Seyda ya herî xurt di pirsên navnetewî û pêşeroja cîhanê de di hesteke herî bilind de ku hatîye ser zimên; şî’ra Heval Pol Robson e.    

Helbesta Heval Pol Robson di Dîwana  Sewra Azadî (Dîwan Du) de cîh girtîye ku çapa yekem a dîwanê di 1954’an de li Şamê, çapa duwem li Stenbulê di 1992’an de ji alîyê Weşanxaneya Deng ve û çapa sêyem jî dîsa li Stenbulê ji alîyê  Weşanxaneya Avesta ve di 2003’an de hatîye çapkirin. Heval Pol Robson, helbestek dirêj e û ji 7 beşan pêk hatîye. Tevayîya helbestê 123 rêz in: Beş yek 19 rêz, beş du 15 rêz, beş sê 18 rêz, beş çar 19 rêz, beş pênc 14 rêz, beş şeş 24 rêz, beş heft  24  rêz. (Binêre, Sewra Azadî, Cegerxwîn, Weşanên Avesta, Stenbul 2003, Rûpel  97-101)   

Wek di destpêka helbestê de xûya dibe Seydayê Cegerxwîn, kêfxweşî û piştgirîya xwe di şexsîyeta Cenabê Heval Pol Robson de jibo hemû reşikan pêşberî me dike. Pêwist e mirov şertên reşikan ên salên 1950 yî bîne ber çav ku ew rewşa reşikan bûye sedemê babeta nivîsîna helbesta Seyda. Kêm-zêde di wê demê de reşik di gelek welatan de ji mafên xwe yên neteweyî û mirovatîyê bêpar bûne; heta di hin welatan de hevwelatîya wan jî hê nehatibûye qebûlkirin. Bi awyeke din reşik wek kole jîyana xwe domandine. Lê dema Seyda wê helbestî nivîsîye, di rêzên helbestê de dixûye ku reşik di nav hewildaneke xurt û fireh de ala têkoşîna xwe bilind kirine û zorê dane hukûmat û dewletê. Lewre di helbestê de; ”… Xwedî sermîyan ji te ditirsin  /Hemî xanedan ji hev dipirsin  /Dibêjin reşik çawa şîyar bûn? /Destê hev girtin li ber me rabûn…” pêşberî me dike û destnîşan dike ku reşik wê bi serkevin. Lewre Seyda di rêzên din de; ”…Dalas ditirsî weke Mak-Arsî  /Di ber pîyan çûn pir tac û kursî…” dibêje û îşaretên ruxandina textê sermayedaran li ser  reşikan nîşanê me dide.  Lê Seydayê nemir di wê têkoşînê de   pirsgirêkên çînayetî, yanê yên tebeqe û çînên bindest zêdetir daye pêşîya me. Wek di rêza jorîn de me dît di rêza;  ”Gernas û rênas, dijminê Dalas” de xûya dibe, Seyda berê tîr û kevanê têkoşîna Heval Robson daye Dalasê, ne Washîngtonê. Ev jî bê sedem nîne ye. Ji ber ku Dalas, yek ji wan herêmeke herî dewlemend e li Emrîkayê û Seyda ew wek sembola sermayedaran nîşanê me dide. Ji ber wê ye ku dema Seyda wek navnîşan Dalasê nîşan dide; di  eslê xwe de di navenda Dalasê de Washîngton jî bê hemd dibe hedefa navenda ruxandinê. Her çiqas di her têkoşîneke gelêrî an neteweyî de cîyê têkoşîna çînayetî hebe jî; têkoşîna reşikan a wê demê ku bûye sedemê nivîsîna helbesta Seyda, tekoşîneke gelemperî bûye, ne ku tenê ya çînayetîyê bûye. Lê xisûsîyeta uslûba Seyda ya nivîsîna di vê helbestê de (mirov vê uslûbê di gelek helbestên din de jî dibîne) ji îdeolojîya Wî ya wê demê tê. Ger em vî rengê Seyda nedin ber çav, em dê hem şaşîyek bikin û hem jî neheqîyek li Seyda bikin. Ez dê li xwarê piştî şirovekirina çend rêzên din, piçek be jî behsa Seyda û têkoşîna Wî ya wê demê bikim da ku rewş baştir zelal bibe.  

Di beşa duyê de Seyda bi westatîyekî xurt û mezin rewşa cîhanê  pêşberî me dike û ji Heval Robson re pêşkêş dike ku ne tenê reşik, lê her weha yên ku sipî ne jî mane perîşan, reben û bindest bûne û sedemê wê yê esasî jî ji nîzamên hov û faşîst peyda bûne. Li vir jî nuxteyeke balkêş heye ku di; ”…. Ketin bin destan ev Kurd û Ereb  /Zencî û Hindî em hemî însan….” rêzan de xwe nîşanê me dide. Gelek vekirî ye ku di salên 50 yî de rewşa Ereb û Kurdan ne wek hev bûne; rewşa Kurd û Hindî jî ango Hindî û Reşik jî ne wek hev bûne; lê rewşa Reşik û Kurdan di hin waran de dişibine hev û du. Ji ber ku di salên 50 yî de jî Ereb xwedan dewlet bûne; Hindî xwedî dewlet bûye, her çiqas pirsgirêk di navbeyna Hindistan û Birîtanya Mezin de hebûbe jî ev rastîyek li ortê ye. Lê wê demê Kurd û Reşik ji hemî mafên xwe yên neteweyî, demokratîk û mirovatîyê bêpar bûne û îro jî rewşa Kurdan nehatîye guhertinê, ger mirov destkevtîyên Başûrê Kurdistanê li alîyek bihêle. Li vir jî Seydayê me yê dilovan di çarçeweya îdeolojîk û çînayetîyê de pirsê raxistîye nav rêzên helbestê.

Di beşa sêyem de Seyda behsa zordestîya ku li cîhanê heye destnîşan dike û kêfxweşîya xwe jibo Marks (bi gotina Seyda Markîs) û Engels (bi gotina Seyda Îngilis) nîşanî me dide ku wan rîya xîlasîya çîn û tebeqeyên bindest anîne ziman. Lewre Seyda; ”…Ji vî derdê me Markîs Îngilis  /Bûne du rêzan, bûne du hozan  /Lenîn Sitalîn rê şanê me dan…” dibêje. Wek em pê dizanin jibo alternatîfa çîna karker li hemberî sîstema kapîtalîzmê Manîfestoya Komunîstîyê ji alîyê Marks û Engels ve hatîye nivîsîn. Di dawîya Şerê Cîhanê yê Yekemîn de li Rusyayê di bin pêşevatîya Lenîn de Şoreşa Oktobrê pêkhat û lewre Seyda wê şoreşê bi mizgînîyeke mezin di nav rêzên helbestê de pêşkêşî xwendevanan û Heval Robson dike. Her weha Seyda Şoreşa Rusyayê; ”…Roja sor, roja zer /Ji Mosko hate der…” dîyar dike ku wek derketina rojê ku ji Moskovayê derketîye û şewqa xwe daye ser Elmanya, Çîn, Balkan û Hindistanê û di encamê de rojhilat xilas bûye û ew tesîra xwe daye ser seranserê cîhanê.         

Hin xwendevan dikarin bipirsin ango gazinan bikin da ku Seyda çima hewqas pesnê sosyalîzmê daye û piştgirî û kêfxweşîya xwe bo Lenîn, Sitalîn, Marks û Engels nîşan daye. Lênêrînên Seyda jibo pirsên civakî û xilasîya çîn û tebeqeyên bindest de min di beşa yekê û duyê de tenê destnîşan kiribû. Jibo zelalkirina hin pirsan ez dixwazim li vir li ser wê rewşê piçek be jî rawestim û zelalîyê ji hin pirsan re bînim.

Seydayê nemir di 1903’an de li Bakûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. Welatê Seyda Kurdistan di dawîya Şerê Cîhanê yê Yekemîn de ji alîyê Birîtanya Mezin û Fransayê ve di navbeyna dewletên herêmê Tirkîye, Îran, Îraq û Surîyeyê de bûye çar perçe. Bi gotineke din ên ku nexşeya nû ya Rojhilata Navîn ji nû ve çêkirin û Kurdistanê di nav çar dewletên kolonyalîst de kirin perçe û welatê me bê nasnameya sîyasî û bê statû hiştin; dewletên kolonyalîst û emperyalîst ên wê demê Fransa û Birîtanya Mezin bi xwe bûn. Seyda bi vê rûpela dîrokê ya qirêj dizanibû. Ji destpêka damezrandina Dewleta Tirk virve serhildanên Kurdan ên netewî yên wek Koçgirî, Şêx Seîd, Agirî û Dêrsimê hemû têkçûbûn. Piranîya rêvebirên wan bizavan şehîd bûbûn. Kurdistan serobino bûbû, wêran bûbû. Di encama wan hewildanan de gelek axa, beg, serokeşîr û yên xwedî nifûz hatibûn sirgûnkirin û yên mayî jî ji dagirkeran re hustûyên xwe xwar kiribûn ango di halê xwe de ketibûn nav qalikên xwe yên bêdengîyê. Şoreşa Şêx Mehmud Berzencî jî li Başûrê welatê me ji alîyê Birîtanya Mezin ve hatibû ruxandin. Bi piştgirî û alîkarîya Sovyeta wê demî li bajarê Mahabadê Komara Kurdistanê ku ava bûbû jî tenî derdora 11 meh jîyana xwe domandibû. Bi kurtahî ev rewşa welatê me ya şerpeze li Ser Seyda tesîreke gelek mezin kiribû. Bi tabîreke din hevîrtirşê (şikilstandina rûhî) Seyda, di nav derd û êş û belengazîya miletê Kurd de hatibû ecilandin û ev hevîrtirş, şikil dabû pê û Seydayê nemir Mela Şêxmûs kiribû CEGERXWÎN.

Seydayê Cegerxwîn jî di xortanîya xwe de ji neçarîyê diçe binxetê û li Amûdê cîwar dibe.. Seyda piştî ku ilmê melatîyê tewa dike ew demek jî melatîyê dike. Lê melatîya Seyda zêde dom nake. Ew wek gelek melayên wê demê di pêşîya fitre û zekatê de bazneda û civandina pere û malê dinyayê ji xwe re nekir hedef. Ew di nav gelê xwe de dibe perşeyeke derd û kulên wan. Lewre jîyana Wî jî ya wek gelek Kurdan di nav xizanîyê û belengazîyê de derbas dibe. Seyda di alîyek de dibe şirîkê derdê gelê xwe û di xortanîya xwe de dest bi nivîsîna helbestan dike da ku ji wan derd û kulan re dermanan bibîne. Lê ji alîyê din ve jî ew pêşveçûn û guhertinên di cîhanê de diqewimîyan ji nêzîk ve dişopîne. Di pêvajoyeke weha dijwar de ew jî dikeve nav refên (sefên) sosyalîst û komunîstan. Ji ber ku digel mercên jorîn ku min bi kurtahî destnîşan kir; Şoreşa Oktobirê jî li ser Seyda tesîrek mezin kiriye.     

Wek tê zanîn Şoreşa Oktobrê di Rusyayê de di 1917’an de çêbû. Piştî Şoreşa Oktobirê tesîra teorîya sosyalîzmê li her derê cîhanê belav bû û Rojhilata Navîn jî jê nasîbê xwe sitand. Li Surîye jî Partîya Komunîst a Surîye hatibû damezrandin û bi girêdayê Navenda Moskovayê ve kar û barê xwe dimeşandin. Wê demê wek teorî xaleke ku zêde dihat minaqeşekirin jî ew bû ku miletên bindest xwedî maf in ku dahatûya (qedera) xwe bi destê xwe hilbijêrin (taîn bikin). Ev wek prensîbeke Marksîzmê-Lenînîzmê hatibû qebûlkirin. Bi kurtahî ji ber van sedeman bû ku Seyda, ne wek endamek lê wek kesekî aktîf piştgirîya Partîya Komunîst a Surîye kir heta sala 1957 an. Seyda di alîyek de bi wan re kar dikir lê di alîyê din de jî jibo miletê xwe xebatên xwe bêwestan domand. Li gorî agahdarîyên nêzîkî malbata Seyda, minaqeşeyên Seyda û hevalên wî yên Kurd digel Partîya Komunîst encamek baş neda û di dawîya sala 1957 an de Seyda têkilîyên xwe ji wan birî û xebatên xwe yên sîyasî digel Kurdan berdewam kir û bû endamê Komîta Navendî ya Partîya Pêşverû ya Kurdên Surîye ku Sekreterîya wê Hemîdê Hecî Derwêş dikir. Seydayê nemir ne tenê şaîrekî mezin bû; her weha ew digel vî karê xwe aktîf sîyasetê jî domand heta dawîya jîyana xwe. Lewre uslûba Seyda ya îdeolojîk ku em di vê helbestê de dibînin; divê em li gor şertên jîyana Seyda ya wê demê binirxînin û ev rewşa taybet ji ber çav dûr nexînin.

Wekî din em dê di beşên jêrîn de jî bibînin ku cîhana ku di dilê Seyda de hatîye daxwazkirin; bi xetên qelind, li seranserê cîhanê avakirina civateke adil û wekhevî bûye bingehê amanca Seyda. Dema ez li xwarê werim ser van beşan, ez dê di çarçeweyeke piçek fireh de li ser vê babetê rawestim. Lê li vir tenî ez dixwazim bala xwendevanan bikêşînim ser wê uslûba ku Seyda bikar anîye da daxwaz û meremên xwe bîne şûnê.      

Cegerxwînê nemir di beşa çaran de dide xuyakirin ku li her der şer û ceng e. Karker, rencber, cotyar û hemû çîn û tebeqeyên bindest li hemberî nîzama sermayedar û koledaran di nav hewildanek û têkoşîneke pir dijwar û bêwestandin de ne û ; ”…Dixwazin azadî, serbestî, wekhevî  /Narevin…. /Lê dijmin ditirsî, direvî, direvî… /Çi reşik, çi sipî, belengaz bûn heval  /Dikujin koledar –xwedî gund, xwedî mal  /Berepaş direvin bayloz, xanedan  /Malê wan, malê wan  /Bû bela serê wan…” di dawîyê de têkoşîna bindestan bi serfîrazî tewa dibe û wek em  di rêzên din de dibînin, xeyal û daxwazên Cegerxwîn di; ”…Me divê dinyake ko her kes dewlemend  /Dinya bû buhişt çi bajar çi gund  /Ji bo her kesî fersend û mecal  /Xwenda û zana, hozan û delal…” rêzikan de digihîje qonaxeke bilind. Cîhana ku Seyda dixwaze, di rêzên; ”…Dinya maye mişt ji jîn, ji evîn  /Xweşî tev dagirt  /Her kes, her tişt, her der…” de bi awayeke giştî gihaştîye hesteke pejirandî. Di van rêzan de mirov dibîne ku Seyda cîhanê şipandîye buhiştê (cenetê) û di navbeyna însanan de evîn û jîyanê kirîye bingeha felsefeya xwe. Heger gotin di cîyê xwe de be, ceneta ku felsefeya oldarîyê û bi taybetî jî ya îslamê pêşkêşî oldarên xwe kirine; Seydayê me yê dilovan xwestîye vê cenetê di cîhanê de ava bike û nehêle jibo jîyana axretê.

Di van rêzên jorîn de nuxteyeke din jî bala mirov dikêşîne ser. Di van rêzan de Seyda wek metod, kuştin û şidetê bikar anîye û pêwistîya şoreşeke radîkal raxistîye pêşberî me. Seydayê nemir, ne wek mirovekî 50 salî lê wek bi heyecan û coşeke mezin a xortekî 20 salî derketîye qada şoreşê û bi westatîya dixtorekî pispor ku bi neştera (kêra emelîyatê) xwe birîna nexweşê xwe jê bike û nexweş bigihîne tendurustîyê; ew jî birîna heyî ji kokê ve dibire û bi vî hawayî di şoreşê de bi ser dikeve. Ew di wê zanînê de ye ku hilweşandina hukmê koledar û xanedanan û avakirina nîzameka wekhevîyê ku reşik û sipî hemû tebeqeyên belengazan digel hev bijîn; ne karekî hêsa ye û bi metodên reformîst avakirina wê cîhanê ne mimkun e. Ji ber ku hedefa Seyda avakirina civateka wek cenetê ye, yanê bêqisûr e; ji bilî şoreşê jî tu rîyekî din jê re namîne. Ji ber ku realîteya (rastîtîya) cîhana hov destûrê nedaye Seyda da ku metodên humanîstîyê bixebitîne.     

Divê  binî wê were çixêzkirin ku dema em tên ser beşa şeş û ya dawîyê beşa heftan; em baştir dibînin ku Seyda digihîje mexsed û miradê xwe. Mirov tiştekî din jî dibîne ku Seyda bi mexseda (bahane-hecet) Heval Pol Robson; esas wêneya cîhana daxwazkirî ji xwe re kirîye hedef (amac). Ev hewildana Seyda dişibe hewildana Ehmedê Xanî yê nemir ku sêsed sal berê bi mexseda avakirina Kurdistaneke Serbixwe, evîna Mem û Zînê ji xwe re kiribû bahane.  

Di destpêka beşa şeşan de Seyda; ”…Ey heval Robson  /Fermo em herin serbest bigerin /Bixun, binêrin  /Bibênin, bipirsin  /Zorker nemaye ji kê bitirsin  /Sînor nemane  çibkin peseport…” dibêje û ber bi amanca xwe ve bi gafên ji xwe ewle (emîn) dimeşe. Di van rêzan de mirov dûrbînî û feylezofîya Seyda bi awayeke vekirî dibîne. Pêşveçûna civatan û çerxa dîrokê timî ber bi pêşve meşîyaye û Seydayê nemir vî rewşê gelek baş û bi hesteke bilind nirixandîye. Seyda qelema (pênus) xwe bi hûnermendîyeke di eyara zêrkerek an mîmarek ango resamek (wênekêşek) de bi westatî xebitandîye û xeyalên dilê xwe raxistîye nav wan rêzan. Wê demê dikaribû ew daxwaz wek xewnek û xeyalek were dîtinê. Lê îro rewşa cîhanê û pêşveçûnên civat û welatan ne weha ne. Li vir pêwistîyek heye ku hin bûyer û pêşveçûnên cîhanê bi hin awayan be jî bi xetên qelind werin destnîşankirin.

Ji ber ku Seyda ji nêzîk ve rewşa cîhanê şopandîye; ew digel xeyalan jî realîst fikiryaye û wê helbestê raxistîye ser kaxezê. Pêwist e ez li vir destnîşan bikim ku dema Seyda Heval Robson nivîsîye; hîmê Yekîtîya Ewrûpayê (YE) taze hatibû avêtin. Wek xwendevan pê dizanin di sala 1952 an de ji alîyê şeş dewletan (Elmanya, Fransa, Îtalya, Hollenda, Belçîka û Luxemburg) ve jibo YE yekemîn hewildan çêbûye. YE ku îro tê binavkirin; di çend merhaleyan de derbas  bûye. Ewil navê wê Bazara Hevbeş (Şirîgatî) bû. Di merhala duyê de ev nav bû Civata Aborîya Ewrûpa; paşê bû Civata Ewrûpa û herî dawî jî bû Yekîtîya Ewrûpa. (Bo firehtir agahdarî binêre:www.eu-upplysningen.se) Wek em dibînin di navbeyna 56 salî de YE ber bi firehîyek û xurtbûnek ve çû û di roja me ya îroyîn de çarçeweya YE ji helqeya Pazara Hevbeşîyê ber bi helqeya ne tenî aborîyê, lê digel wê jî ber bi helqeya sîyasî û leşkerî ve jî çû û jimareya endamên wan nûha gihaye 27 an. Îro di navbeyna Dewletên Endamên YE de hema hema sînor nemane. Her çiqas îro peseport hebe jî êdî jibo rakirina peseport û sînoran di navbeyna YE de pirsên girîng ên pratîk nemane. Nûha peseportên wan bûne yek. Yanê li ser peseportên wan êdî di bedêla navê her dewletê, navê Peseporta Ewrûpayê tê bi karanîn. Ji nûha ve li ser dixebitin da ku cuzdana nifûsê (Îdekort) ya hevbeş di nav sînorên YE de were bi karanîn û wê demê dê pêwistî bi peseportê nemîne. Pirsa pereyê hevbeş (eûro) di helqeyeke fireh de hatîye helkirin; lê hê jî çend dewletên endam pereyên xwe yên berê bi kartînin û wer xûyaye ku di salên pêşîya me de ev pirs jî dê hel bibe. Wêneya YE ya îroyîn gelek vekirî nîşanê me dide ku daxwazên Seydayê me yê nemir ên ji vir 55-60 sal berê hêdî hêdî tên şûnê û ev daxwaz ji xewn û xeyalan ber bi heqîqetê ve dimeşin ku ev jibo dûrbînîya Seyda cîyê şanazîyê, serbilindîyê ye.  

Lê li vir di derbarê pêşveçûnên di navbeyna sînorên YE de pêwistî pê heye ku ez destnîşan bikim da bingeha guhertinên YE ne 50-60 sal in; ji wê jî gelek kevntir e ku bi xwe re van rûdanan anîye. Heger mirov piçek rûpelên dîroka Ewrûpayê bîne ber çavan; mirov dibîne ku li wir guhertinên pir girîng çêbûne. Wek tê zanîn li Ewrûpayê bi salan şerê oldarîyê çêbûye. Di navbeyna mezheban (wek protestan û katolîk) de qirkirinên hovane qewimîne. Bi salan Kilîseyê xwestîye li ser kirdayetîya sîyasî hukûm bike. Piştî qonaxa têkoşîna di navbeyna kilîseyê û Kirdayetîyê (wek xeta Jakobenîzmê) de rûdan û guhertinên bingehîn ên gelek girîng çêbûne û di wan encaman de Bizavên Reform û Ronesansê bi xwe re cudayetîya di navbeyna Kilîse û Hukûmdarîya Sîyasî de anîye. Di encama van hewildanên dûr-dirêj de hukmê kilîseyê ji ser kirdayetîyê tevayî rabûye û ji wê qonaxê virve êdî kilîse tenî li ser pirsên xwe yên oldarîyê rawestîyaye. Lê di çarçeweya oldarîyê de jî gelek reform çêbûne ku ew bûne alîkarîya sedemên guhertin û pêşveçûnên civakî. Li Ewrûpayê qewmandina Ronesans û Reformê; jibo civatên Ewrûpayê bûne şoreşên guhertinên civat û welatan. Bi hêsanî mirov dikare bibêje ku heger van şoreşan çênebûbûna; di warê pêşveçûn û kemilandina demokrasîyê de wê hewqas guhertin çênebûbûna. Lewre têkilîyên guhertinan di navbeyna YE û Ronesans û Reforman de heye ku mebesta van gotinan in. Mixabin van guhertin û pêşveçûnan di di welatên dervayê sînorên YE de bi rengeke weha çênebûne; heta mirov bi hêsayî dikare bêje ku di Alema Îslamê de şoreş li derek bihêlin, qet reform çênebûne. Ez dê paşê careke din bizivirim ser vê babetê da ku daxwazên Seydayê me yê dilovan çawa dikare li wan deran bibe heqîqet.

Dîsa li vir cîyê gotinê ye ku Şoreşa Ewelîn a Demokratîk a Burjuwazî di 1789 an de li Fransayê destpêkir û ew tesîra xwe li seranserê cîhanê nîşan da. Di encama wê şoreşê de ye ku ewil li Ewrûpayê dewletên burjuwazî (çi yên netewî û çi yên pirnetewî) çêbûne û ew hewildan paşê şewqa xwe dane cîhanê.  

Lewre em dema di navbeyna daxwaz û xeyalên Seyda û pêşveçûnên li Ewrûpayê bînin ber çavên xwe û têkelî di nav wan rezan de daynin; qonaxa ku nûha YE tê de dijî, ji ber xwe ve û bi awayeke hêsan çênebûye. Ew xwedîyê pêvajoyeke dirêj e û lewre îro bûye heqîqet û ketîye nav jîyana Ewrûpîyan û bûye beşeke wan a kultûrî ya rojane.

Piştî van têbinîyan em careke din bizivirin ser helbesta Seyda beşa şeşan. Li wir seyda qîma xwe tenî bi rakirina sînor û peseportan nayne û; ”…Li vir xurînî bixun hingivîn /Li Mosko taştê, firavîn li Çîn /Li New Yorkê şîv, li London paşîv…” dibêje û ber bi pêşve dihere û trafîk û teknolojîya li gorî daxwaza dilê xwe wek nexşeyeke pir xweşik pêşberî me dike. Li vir Seyda seyeheta rojekî, yanî ya 24 saetî dinirxîne û dixwaze li Kurdistanê û ne dûrê eqil e ku li Qamîşloka Rengîn, di bexçeyê mala xwe de, di bin sîya darên sêv, hinar û încasan de bi hingiv xurînîya xwe bike. Piştî xurînîya li Kurdistanê Seyda dixwaze heta dema paşîvê di navbeyna pênc welatan (Kurdistan, Rusya, Çîn, Emrîka û Birîtanya Mezin) de seyehetê bike. Bê guman ev seyeheta ku di dilê Seyda de peyda bûye; tişteke ne hêsa ye û pêwistîya bi karanîna teknolojî û trafîkeke gelek bi suret û pêşketî divê. Heger em teknolojîya îroyîn û seyeheta bi balafirên heyî bînin ber çavên xwe; ev îro ne mimkun e, lê piştî demeke di pêşîya me de ew jî dê bibe rastîyeke jîyanê. Ji ber ku dema Seyda vê helbestê nivîsîye; hê teknolojîyeke xurt û pêşketî çênebûbû. Heger em 60 sal berepaş herin, em dibînin ku wê demê ilm û teknîk gelek ne pêşketî bû. Di navbeyna van salan de ewil televîzyona reş û sipî, paşê ya bi rengîn çêbû. Bi taybetî jî piştî çêkirina telefonên destan û kompîtorê, înternetê û robotan; di pêşketina mirovatîyê de şoreşeke nû çêbûye. Lewre êdî dinya bi qasî gundek piçûk bûye. Bi saya serê kompîtor û înternetê, tiştên ku li seranserê cîhanê diqewimin; mirov dikare di nav çend deqîqeyan de pê bihese. Lewre îro di Cîhana Global de êdî tişt nikarin werin veşartinê. Teknolojîya trafîka di navbeyna welatan de jî gelek pêşta çûye û dê ev pêşveçûn her ku biçe xurttir bibe û di demên pêşîya me de li gorî dilê Seyda ew daxwaz werin şûnê û ev jibo Seyda cîyê serbilindîyeke mezin e.  

Bi kurtahî ev pêşketinên di warê teknîk û aborîyê de di navbeyna 25-30 salên dawîyê de çêbûne; mizgînîyek dide Seydayê nemir ku daxwazên wî yên xeyalî û dûrbînîyê ber bi rastîyê ve diherin û di jîyanê de dibin heqîqet. Lewre êdî mirov dikare bibêje ku rêzên helbesta Seyda yên; ”…Firek bidin xwe em herin Merîx /Destê xwe bidin Şêrîn û Zelîx…” de dê bibin rastîya civat, welat û hemû cîhanê. Di van rêzan de jî xûya dibe ku Seyda bi saya serê teknolojîyek bilind (Makro Teknolojî) de wê bi serkeve. Ji sala 1962 yan ve hin hewildan hatine kirin û ev pêvajo berdewam e. Ez tenî bi navkirina çend hewildanan dixwazim vê babetê sînor bikim. Hewildanên rêkirina robotan bo Mars ewelîn car ji alîyê Sovyeta kevn ve di 4.11.1962 yê de pêkhat. Heta 1973 yê 3 hewildanên din jî Rusan ceriband. Emrîkayê jî di 20.8.1975 an de ceribandinek kir. Ceribandina herî dawîyê jî dîsa Emrîkîyan di 4.8.2007 an de pêkanîn. Nûha jî xebateke hevbeş a Emrîka û Çînê heye ku dixwazin di Oktobra 2009 han de robotek rêkin û hwd (Binêre, Metro Teknîk, 29.10-4.11/2008, R. 8)… Hewildanên ku di vî warî de hatine kirin û domandina vî xebatî hêvîyeke xurt çêdike ku di salên pêşîya me de van xeyalên Seyda jî pêk werein.

Wer xûya dibe ku di warê teknîkê de cîhan bi awayek bi lez pêş ve dihere û kêm zêde 50 sal paşê xeyalên Seyda yên teknîkî dikarin hemû werin şûnê û bibin heqîqet. Lê em di tevayîya helbestê de wek dibînin Seydayê nemir qîma xwe pê nayne. Jibo Seyda ya girîngtir avakirina civateka wekhevîyê an bi tabîreke din ya cenetîyê ye ku pirseke gelek zehmet e û xudan derd û êş e û lewre jibo avakirina cîhaneke weha jibo hin deran dikare di navbeyna sed sal de pêvajoyek bes be; lê ne jibo hemû cîhanê...

Di beşa dawîyê de Seyda daxwazên xwe li gorî hunandina nizama tevayîya helbestê li derek girê dide û dibêje ku; ”… Ev cîhana xweş /Besî teva ye çi sipî çi reş /Divê derbas kin rû biken û geş /Dewlemend serbilind /Tev bi hev re rind…/Nemênin sêwî, birçî û tazî /Ne kuştin, ne şer, ne qîr, ne gazî…” Di van rêzan de Seyda nexşeyeke cîhanê ya bi her awayî xweşik radixe ortê ku qet şirovekirin jê re ne pêwist e. Lê sed mixabin wek min li jor jî destnîşan kir; jibo avakirina cîhaneke xweşik û bêqisûr re hê pir dirêj wext hewce ye da ku guhertinên esasî di hemû civatan de û li hemû dewletan pêk werin ku ev dikare  li hin deran bi sed salan ango zêdetir bibe. Sedemên wê ez dixwazim bi kurtahî li jêr pêşberî Seydayê nemir û we xwendevanên hêja bikim.

Divê bê destnîşankirin ku Seyda ji destpêkê heta dawîya helbestê, qîmeta însan xistîye navenda (merkeza) daxwazên xwe yên xeyalkirî. Her çiqas di destpêka helbestê de têkoşîna reşikan tê pêşkêşkirin jî di beşên din de ev helqe fireh dibe û di seranserê cîhanê de belav dibe û dibe malê mirovatîya cîhanê. Seyda bi metoda dîyalektîkê rûdan û pêşveçûnan bi westatîyeke mezin di rêzên helbestê bi hev du re girêdaye û hunandina wan li hev anîye. Ji ber ku daxwaza dilê Seyda were şûnê; pêwist e di seranserê cîhanê de di her qadê jîyanê de wekhevîyeke adil û dilsoz were avakirin. Seyda rewşa cîhanê bi awayeke objektîf anîye ber çavên xwe û li gorî wê wêneyê mimkun dîtîye ku ew wêne were guhertin. Lê pêwistîya wê wêneya cîhanê bi pêkanîna metodên şoreşgerîyê ve dikaribûye bigihîje miradê xwe. Wek min li jor destnîşan kiribû, divê dûbare bibe ku Seyda wê dizanibûye ku hukûm û nîzama hovan, faşîstan û dezgehên koledaran ji ber xwe ve ango bi metodên reformîst nahên rûxandinê û wekhevîtî di navbeyna hemû çîn û tebeqeyên civatê de çênabe.  

Di esasê xwe de Seyda dema damezrandina cîhaneke bêsînor, bêşer û adil û wekhevîyeke bi her awayî xwestîye; digel xeyalên dilê xwe jî, metodên zanistî jî pêkanîye. Ev ramanên Seyda mirov dema di çarçeweya pêşveçûnên civatan de bigre ber çavan; mirov dibîne ku ev nêrîneke îlmî ye û li gorî zanistîya mirovatîyê mimkun e jî. Ji ber ku dîroka civatan ji Civata Kevnare destpêkirîye; paşî derbasî Civata Koledarîyê bûye û du re jî Civata Feodal û Civata Kapîtalîst cîyên xwe yên dîrokî girtine. Civata Sosyalîst jî bi Şoreşa Oktobrê dest bi jîyanê kir, lê piştî 70-75 salan serobino bû. Seyda ruxandina sosyalîzmê nedît, lê wek sofîyekî dilsozê sosyalîzmê heger heta nûha sax ba ya; dê bidîta ku sedemên tunebûna demokrasîyê û ji nû ve xwe neçêkirin û nenûkirin jibo pêşveçûna civatê di warê aborî û mirovatîyê de bûn sedemên esasî yên tîkçûn û rûxandinê.

Em ji rûpelên dîrokê dizanin ku di Civata Kevnare de dewlet, wek dezgeheka hunandinê tunebûye. Şert û şirutên civakî û merhaleya aletên çêkirinê û jîyana mirovan; pêwistî bi hunandina dexgeheka weha re nedîtîye. Di wê pêvajoyê de teda û zilm di nav mirovan de tûnebû. Jîyan bi her awayî di halê xwe yê xwezayîyê (tebîî) de dimeşîya. Di wê çarçeweya jîyanê de serdestî û bindestî jî tunebû; bi tabîreke din çîn û tebeqeyên serdest û bindest çênebûbû. Lewre di nav wê nîzama xwezayî de şer û kuştin, teda û zilm jî tunebû. Lê jîyaneke pir dijwar û bi her awayî paşdamayî muhra xwe li wê şiklê civatê xistibû. Lewre di ilmê civakî de ji wê demê re bi awayek Civata Komunîstî ya Kevnare ango Civata Komunalî ya Kevnare hatîye bi navkirin. Dema em wê rewşê bigrin ber çav; daxwazên Seyda jibo pêşeroja cîhanê; dikare di merhaleyeka herî bilind û nûjen de şikleke weha werbigre. Ma çima na?..    

Bi kurtahî min li jor behsa YE kiribû. Li vir ez dixwazin bi awayeke din li gorî çarçeweya nifûsê pirsê vekim û têkilîyên di navbeyna YE û cîhanê û felsefeya Seyda ya di helbestê de hatîye raxistin de deynim û ji hin pirsgirêkan re zelalîyê bînim. Divê binê wê were çixêzkirin ku fikr û ramanên Seyda, bi awayeke din feylezofîya Seyda tenê dikare di civatên demokratîk de têkeve jîyanê ku ev bi awayek pirsên demokrasîyê, mafên mirovî û dabeşkirina heyîyên (dewlemendîyên) civatê di nav hemû çîn û tebeqeyan de bi awayeke adil mimkun e. Lewre min li jor destnîşan kiribû ku daxwazên Seyda di hin waran de di nav sînorên YE de ketine jîyanê û bûne heqîqet, lê ne bi giştî.

Divê neyê ji bîrkirin ku jibo pêkanîna felsefeya Seyda di nav civatan de ewil divê şoreşeke giştî di nav hiş û aqilên însan de pêk were, yanê însan divê mejîyê xwe biguherîne û xwe ji nû ve bi hevirtirşa demokrasîyê perwerde bike; ji hesûdîya (çavnebarî-egoîzm) kesayetîyê xwe dûr bixe da ku civateka adil were avakirin. YE di vî warî de rîyeke gelek dirêj meşîyaye û heta qonaxek hatîye; lê ev rê hê jî tewa nebûye. Mirov dikare texmîn bike ku di pêncî-sed salên pêşîya me de dîtinên Seyda bi giştî dikarin têkevin jîyanê. Lê sed mixabin ev pêvajo di mercên îroyîn de bi YE re sînorkirî ye. Lê YE him di warê nifûsê de û him jî di warê coxrafyayê de dereke pir mezin nîneye. Herî zêdetir em dikarin YE derdora 500 milyon, yanê nîv milyar bihesibînin. (Wek çavkanî, nifûsa 27 endamênYE  493 milyon e.) (Binêre:www.eu-upplysningen.se) Lê li gorî çavkanîya înternetê nifûsa hemû cîhanê jî 6,7 milyar e. Mirov wê jî dikare bi reqemeke gilover 6,5 milyar bihesibîne. Li gorî van reqeman nifûsa YE ji 13/1 ê nifûsa cîhanê ye ku ev ne reqemeke mezin e. Lewre  li dervayê sînorên YE ev pêvajo dê hê derengtir û dirêjtir bidome. Ji ber ku avakirina civatên wekhevîyê di pêvajoyeke kin de ne mimkun in. Bi gotineke din ev pêvajo dikare çend sed sal ango hezar sal jî dirêj bibe. Sedemên wê jî tebîeta (qerekter-ruhîyet) însan ya ku îro tê de ye bi xwe ye ku ev jî bi tempoyeke bi lez u bez ango bi darê zorê çênabe.

Divê ez li vir dîyar bikim ku di roja îroyîn de bûyerên girîng li seranserê cîhanê çêdibin. Bê guman van rûdanan xwedîyê pirreng in. Hin ji wan jibo pêşketinê baş in û hin jî ji wan gelek xirab in ku dixwazin rewşa cîhanê ber bi xirabîyê ve bibin. Bi awayeke din van bûyer û guhertinan di nav pêşberikek de ne. Ez hêvîdar im ku di vê pêşberikê de alîyê mirovatî û heqîyê bi serkevin û fikr û ramanên Seydayê nemir roj bi roj têkevin jîyanê. Ji van hewildanan yek jê di hilbijartina Serokê Emrîkayê da xwe nîşanê me da. Di dîroka Emrîkayê de yekem car e ku reşikek dibe serokê dewletê. Ev di warê ruhîyet û psîkolojîya însanan de ku min li jor destnîşan kiribû, pêşketineke dîrokî ye û şoreşek e. Balkêş e Barack Obama yê ku hat hilbijartin (05.11.2008); di axaftinên kampanya xwe de li pêşîya bi sedhezaran însan gotina Martîn Luther Kîng bi karanîbû û gelek caran dûbare kiribû: ”Yes, we can!” (Belê, em dikarin!). Wek em pê dizanin, ji vir 44 sal berê, di 1964 an de li pêşberî 200 hezar însan M. L. Kîng wê gotinê gotibû û ji temaşevanan re dîyar kiribû ku xewneke wî heye ku ”hemû însan wekhev in” gotibû û jibo pêkanîna wekhevîyê ala têkoşînê nîşanê gelê xwe dabû. Em dibînin ku M.L.Kîng jî li ser şopa xewna Seydayê me yê nemir meşîya; di wê meşê de şehîd ket lê alaya wî ya têkoşînê li erdê nema û îro ew di destê B. Obama de tê bilindkirin. Ev cîyê şanazîyê ye bo pêşketina cîhanê.

Bi kurtahî ez dixwazim çend numûneyan ji wêneya cîhana derveyî YE raxînim pêşberî Seydayê dilovan û xwendevanan. Divê em bînin bîra xwe ku di cîhanê de her tişt di nav hewildan û guhertinan de ye. Teknolojî û îmkanên mirovan, civatan û dewletan çiqas dihere zêdetir dibe. Lê çi heye ku ev îmkan û teknolojî di her qadên jîyanê de jibo tendurustî û pêşketina mirovatîyê nayê bikar anîn. Van îmkanan di bazara bazirganîyê ya serbest de û li gorî menfeetên xwedanên wan tên bikaranîn. Wek gelek caran numûneyên wan derketine holê; xwedî van îmkanan dikarin di rîyên ne hiqûqî de û ne li gorî peymanên navnetewî çek û alet û teknîkê bifroşin hin welatan û di encamê de li wan welatan qewmandinên hovane pêk werin, qirkirin çêbibin û hwd. Wek me di qetlîama Helebçeyê de dît, şirketên ku alavên çekên kîmyewî firotibûn Saddamê xwînxwar; hemû eşkera bûn. Lê mixabin yek ji wan jî di qada navnetewî de nehat mehkûmkirin û cezakirin. Ji ber ku ev cîhana hovan, li ser esasê bazirganîyê dimeşe. Xwedanê çek û peran di cîhanê de tu sînor nasnakin. Di gelek welatan de feqîr (xizan) her ku diçe fqîrtir dibin û dewlemend jî dewlemendtir dibin. Di hin welatên paştemayî de zarok ji dayîka xwe deyndar tên dinyayê. Ji ber ku van welatan zêdetir mesrûfên (çûyînên) xwe li ser çek û leşkerîyê herc dikin û deyndarê welatê ku xwedî îmkan in dibin. Di gelek welatan de herckirinên di derbarê tendurustî, perwerdeyî û qadên pêwist jibo selametîya civatê; ji herckirinên milîtarîzmê û çekan kêmtir in. Bi kurtahî ev wêne, berdewamkirina nîzamên hov û faşîst, nejadperest û kolonyalîst nîşanê me didin ku ew bûne belayê serê cîhanê û timî dixwazin pêşketinan firên bikin û rawestînin. .

Îro 11.11.208 e û rojeke wek îro 24 sal berê Seydayê dilovan di bexçeyê mala xwe de hat definkirin. Di alîyek din de jî Seydayê me 105 sal berê ji dayîk bûye. Bi vê minasebetê min xwest bi rêzdarîyeke bîranînê, bi teknolojîya ku bûye xewna Seyda firek bidim xwe herim Qamîşloka rengîn; li ber serê Seyda çend deqîqe di patayê de rawestim û paşê bi destûra Seyda li ber tehta serê Wî rûnim û di bedêla fathihe û yasînê de vê nivîsa nûçeyên cîhanê pêşkêşî cenabê Wî bikim. Ez pê dizanim, Seydayê dilovan dema van nûçeyan guhdarî bike; Ew dê him kêfxweş bibe û him jî biqehere û têkeve nav fikar û xeyalên derya xemgînîyê. Lê min bi destûra Seyda van nûçeyên xwe bi çend numûneyên jêrîn bi dawî anî.

Di vî sedsala 21 an de Alema Îslamê qet naxwaze guhertin û reforman di nav xwe de çêke û civatên xwe ber bi sedsala nûjen ve bibe. Ew hê jî dixwazin bi pîvan (norm) û qanûnên 1500 sal berê jîyana nîzamên xwe bidomînin. Di alîyek de ew fermana kuştina Salman Ruştî dertînin da çima rexne li îslamê girtîye. Di vê dema nêzîk de jî ji ber ku Karîkaturê Danmarkî Kurt Westergaard wêneyên Muhemmed çêkiribûn û wan dişibandin terorîstan; Alema Îslamê di carek de rabûn ser pîyan û çi ji destên wan hatin, li hemberî Danmarkayê kirin û li ser K. Westergaard jî fetwayên kuştinê derxistin. Ji van numûneyan jî tiştên zêdetir balkêş diqewimin di Alema Îslamê de. Grûbekî (fraksîyon) Îslamî di dema nimêjê de dikare bavêje ser mizgeftek (camîyek); birayên xwe yên misilman li ser limêjê an Kuranê gulebaran bike, bombeyan di camîyê de biteqînin û cimetê bikuje. Bûyerên weha mixabin pir qewimîne û di wan bûyeran de Kuran jî hatine şewitandin. Li vir tiştê balkêş ew e ku hêzekî îslamî li hemberî hêzekî dî van bûyerên hovane dikin. Dema ew êrîşên derên miqedes (wek camî) dikin û pirtûkên xwe yên pîroz (kuran) dişewitînin; qet heqaret an tişteke hovane nayê bîra wan. Lê dema yek wan terorîst nîşan bide an rexneyan bike; îcar ew dibe heqaret û welwele çêdibe. Ev durûtîya wan derdixe pêşberî me. Gelek eşkera ye ku heger Alema Îslamê jî wek Alema Xiristiyanî di nav xwe de reforman û guhertinan çêkirana û wek Vatîkan a xiristiyanan ji xwe re navendeke oldarîyê ava bikiraya; dê ew di rewşa îroyîn de nemana û ev şideta ku li wan deran diqewimin û her roj dûbare dibin, wê rawestana. Lê mixabin rewş li ortê ye û bi vî halê îroyîn dê tu guhertin li wan deran çênebe. Ev jî astengî ye li pêşîya pêşveçûna dîroka mirovatîyê.

Ez pê dizanim ku dema Seyda vê nûçeya di derbarê îslamê de guhdarî bike; Ew dê gelek biqehere û di carek de ji goristanê rabe ser pîyan û bi qêrîn: ”Ev ne dîn e, ev dînîtî ye!” bibêje ku ev ji neçarîyê bûbû sernivîsa helbesteka Wî. Wê demê min destûrê ji Seyda xwest û rêzên ku di helbestê de; ”…Bi hev re herin tev kar û xebat /Heşt saet, çar saet, du saet /Pir xweş e xebat /Bo milet û welat /Ko bibin em bi kinc, bi xwarin /Bi xanî, bi ronî, xwenda û siwar…” nivîsîye careke din dubare kir. Min jê re da zanînê ku ji heşt heta du saetî karkirin jibo welatên pêşketî pêwist in û ji nûha ve di Fransa û hin derên din de hin gav hatine avêtin; wek şeş saet karkirin di hin beşan de ketine nav jîyanê. Bi hindikayî di hin karan de şeş saet ji alîyê şirketan ve jî hatine qebûlkirinê. Lê merhaleya ku Seyda wek çar an du saet bi kartîne; di pêşerojêke dûr de wê bikevin rojevên sendîka û şirketan. Lê jibo welatên paştamayî û bi taybetî jî jibo me Kurdan ku hê jî di bin nîrê koledarîyê de dijîn; xebatên bîstûçar saetî jî têr nake. Lewre jibo azadîya neteweyê Kurd û rizgarîya Kurdistanê; xebatên piralî yên bi şev û rojan û bêwestandin pêwist in.

Wek me di gelek rêzên helbestê de dît ku hedefên Seyda ruxandina nîzama hovane ye. Lê divê neyê ji bîrkirin ku helqeyeke wê nîzama hov jî li ser jinan hatîye avakirin. Bi awayeke giştî teda û zilma ku li seranserê cîhanê li ser jinan didome; nîşanê me dide ku ev nîzameke hovîtîyê ye ku ji alîyê sîstema zilaman ve hatîye avakirin. Êdî wer bûye ku şideta li hemberî jinan tê bi karanîn di hemû cîhanê de  belav bûye û bûye jîyana rojane ya jinan a her saetî û heta her deqîqeyî. Wek YE di welatên herî pêşketî de jî ku gelek mafên jinan ketine jîyanê; wekhevîtî di navbeyna jin û mêran de heta radeyek çêbûbe jî, li wan deran jî ev gelş bi tevayî hel nebûye. Lewre şoreşa fikrî ku min li jor anîbû ziman; jibo çareserkirina pirsa jinan jî pêwist e. Jibo serkeftina daxwazên Seyda, pêwistîya şoreşa jinan jî di hemû cîhanê de heye. Heger wekhevîtî di navbeyna jin û mêran de çênebe; avakirina civat ango bi awayeke fireh cîhana ku Seyda dixwaze, nikare bi serkeve.

Piştî ku min nûçeya jinan a nexweş li pêşberî Seyda tewa kir; min soz da pê ku digel van nûçeyan, tevayîya helbesta wî jî di malperên Kurdî de pêşkêşî xwendevanan bikim da ku yên wê nexwendine, firsenda xwendinê bibînin.  Dema min xatir ji Seyda west, ew dev biken serê xwe hejand û van rêzên zêrîn tek u tek ji devê xwe derxist: ”…Pir xweş e ev cîhan /Tev evîn, tev de jîn /Ax… CEGERXWÎN /Pir xweş e ev cîhan…”

HEVAL POL ROBSON

Ey heval Robson dengbêjê cîhan

Paşmêrê selam zana û însan

Gernas û rênas, dijminê Dalas

Di ser av are, di ser çîya re

Rengê te ê reş tê ber çavê me

Dengê te ê xweş, xweş tê guhê me

Ev xebata te didî me hêrzan

Kêferata te didî me lerzan

Ev tevgera te ji bona însan

Pir jê ditirsin axa û dehqan

Xwedî sermîyan ji te ditirsin

Hemî xanedan ji hev dipirsin

Dibêjin reşik çawa şîyar bûn?

Destê hev girtin li ber me rabûn

Dalas ditirsî weke Mak-Arsî

Di ber pîyan çûn pir tac û kursî

Xwedî sermîyan serê xwe hildan

Dibezin, dilerzin, dicivin, direvin

Ji meydan...

Ey heval Robson!

Ne tenê reşik ketin bin destan

Em jî sipî ne mane perîşan

Reben, belengaz, bindest, çarereş

Birçî û tazî, tev jar û nexweş

Gunhê me çi ye, ne sûc ne sebeb

Ketin bin destan ev Kurd û Ereb  

Zencî û Hindî em hemî însan

Kê em hiştine wisa perîşan

Nîzam, nîzam…

Nîzama hovan, ev nîzama xwar

Nîzama faşîst em xistin bin dar

Xwedî sermîyan, dezge, koledar

Em kirin bêçar, em kirin bin bar

Kirin tar û mar…

Ey heval Robson!

Derdê min û te, ev derdê giran

Zordestîya ku kete nav cîhan

Hin mezin, bilind, dehqan xanedan,

Hin reben bindest mane perîşan

Ji vî derdê me Markîs Îngilîs

Bûne dû rêzan, bûne du hozan

Lenîn Sitalîn rê şanî me dan

Pale şîyar bûn xebat û lebat

Roj hilat, roj hilat...

Xelas bû rojhilat

Rojas or, roja zer

Ji Mosko hate der

Tava xwe da Balkan, da Elman

Xwe berdaye ser Çîn, Çîn

Çîna mezin, Çîna giran,

Şewqa xwe da Hind

Tev dagirt cîhan, cîhan…

Ey heval Robson!

Karker û rencber, cotar şîyar bûn

Reben perîşan bi hev re rabûn

Bi tang û bi top, diçin şer û ceng

Li her der qîrîn li her der hewar

Li hawir bû deng

Dixwazin azadî, serbestî wekhevî

Narevin…

Lê dijmin ditirsî, direvî, direvî…

Çi reşik, çi sipî, belengaz bûn heval

Dikujin koledar –xwedî gund, xwedî mal

Berepaş direvin bayloz, xanedan

Malê wan, malê wan,

Bû bela serê wan…

Tarîx, tarîx xiste nav nav sînga wan

Dilê wan, çavê wan,

Ev kelem ev mîx…

Dicivin, dikevin, di şer de direvin

Peykevin peykevin…

Ey heval Robson!

Me divê dinyake ko her kes dewlemend

Dinya bû buhişt çi bajar çi gund

Ji bo her kesî fersend û mecal

Xwenda û zana, hozan û delal

Qesra me bilind, bexçe xweş û rind

Em tev de dilxweş li nav dimeşin

Tilûr diqişin, cobar dixuşin

Çuqlî dihejin, pelik diweşin

Çîya pir bilind, dirêj, gilover

Tîrêjê rojê xwe berdane ser

Dinya maye mişt ji jîn, ji evîn

Xweşî tev dagirt

Her kes, her tişt, her der…

Ey heval Robson!

Fermo em herin

Serbest bigerin

Bixun, binêrin

Bibênin, bipirsin

Zorker nemaye ji kê bitirsin

Sînor nemaye çibkin peseport

Dilxweş û rûgeş hemû keç û xort

Li vir xurînî bixun hingivîn

Li Mosko taştê, firavîn li Çîn

Li Newyorkê şîv, li London paşîv

Çi reş çi sipî tev bibin kirîv...

Firek bidin xwe em herin Merîx

Destê xwe bidin Şêrîn û Zelîx

Zîka riwê te maçkî bimijî

Tîna dilê xwe bi te bikujî

Bêje ezbenî, bêje ezbenî,

Jola dikenî Zîka dikenî…

Dengê te ê xweş herkes dixwazî

Wî dengê Şêrîn…

Bêje ey heval, hevalê delal

Bi saz bi qêrîn…

Bimrî koledar, bimrî zordestî

Bijî azadî, bijî serbestî.

Ey heval Robson!

Ev cîhana xweş

Besî teva ye çi sipî çi reş

Divê derbas kin rû bi ken û geş

Dewlemend serbilind,

Tev bi hev re rind…

Nemênin sêwî, birçî û tazî

Ne kuştin, ne şer, ne qîr, ne gazî

Bi hev re herin tev kar û xebat

Heşt saet, çar saet, du saet

Pir xweş e xebat

Bo milet û welat,

Ko bibin em bi kinc, bi xwarin

Bi xanî, bi ronî, xwenda û siwar

Li ber hev nanerin

Bûn heval, bûne dost, bûne yar

Hovîtî nemaye.

Tev xwenda, tev zana, tev şîyar

Ev kevoka selam, pir xweşik pir ciwan

Baweşîn, baweşîn bikî ew li ser mel i însan

Pir xweş e ev cîhan

Tev evîn, tev de jîn

Ax… Cegerxwîn

Pir xweş e ev cîhan…

Tebînî: Gelek spas ji mamosteyê hêja nivîskar Siddiq Bozarslan re ku vê xebata xwe ya hêja bi rêya me belav dike…

Zarathustra News – zarathustra_news@comhem.se

”EL İNSAF ” Selahattin Erdem!

Ev demeke bi imzeya Selahattin Erdem li dijî mamoste Beşikçi nivisên bê bingeh, nîv tehdîdwarî û bê rûmetane tên weşandin. Ez û xwediyê wan nivîsan, me zarokatî û ciwaniya xwe bi hew re  derbas kiriye. Pênc salan em hevalên hew bûn û me di eynî cihî de dixwar, vedixwar,  radizan û me dersên xwe dikirin.

Gelo çi hat serê wî mirovê ku wê demê ewqas rêz li fikr û ramanên cuda digirt lê niha bi tehdîdan nêzî fikrên ku ne wek yê wî ne dibe û heta ku dixwaze wan nêrînan bêdeng bike?

Divê helwesta mirovekî ku di nav tewgera azadiya kurdan de xwedî cihek e, ji helwesta generalên dewleta TC ya kemalistan cudatir û hîn însanîtir be. Divê ji bo rexne û pêşniyaran vekirî be ji ber ku ev tiştên herî bingehîn yê pêşketinê ne. Mixabin xeteke siyasî ku bê muxalefet be nikare bi pêş bikeve, dibe weke korê ku evîndarê bejn û bala xwe be. Bixwaze nexwaze dê dawiya dawiyê de li hemberî demokrasiyê derkeve. Nimûna herî nêzî me partiya Mustafa Kemal li ber çawan e. Tişta ku nahêle demokrasî bi pêş bikeve û astengiyan jê re derdixe, pêşketina vê cure bîrkirinê ye.

Bi tehdîd û gefan û bi piçukxistinê ne birêz Erdem ne jî hereketa ku ew dixwaze biparêze û ne jî serokê hereketê tiştekî bi dest dixe. Birêz Erdemê ku komara demokratik diparêze lazim e berî her tiştî fêr bibe ku bi xwe weke demokratekî tev bigere, divê bawer bike ku insanê ku ne mîna wîa difikirin henin û rêz û hurmetê nîşanî mafê wan yê jiyanê bide. Divê têbigihîje ku rexnegiriya azad tune be demokrasî jî bi pêş nakeve.

Birêz Erdem dinivîse ku ”Beşîkçî ji dêvla ku azadiya peyv û nivîsa serokê hereketa kurd biparêze ”bêdengiyê” jê dixwaze, ev jî tê vê wateyê ku ew li cem yên ku sîstema Îmraliyê ava kirine cî digre”

Di rastiya xwe de nivîsa Beşikçî weha ye ”Di girtîgehê de û di bin kontrola dijwar ya hikumetê de helwesta serokê PKKê ku dixwaze rêxistina xwe birêve bibe û pêşî li ber kurdan bigre tiştekî xelet e, ev ji aliyê exlaqî de jî xelet e. û ya din ne hewceye zêde bipeyive,  yanî serokek divê hindik û bi wate biaxive.” Eger mirov ji wan gotinana re bibêje ”li cem yên ku sîstema Îmraliyê ava kirine cî digre”, ez jî dibêjim hinek insafa te hebe birêz Erdem. Mamoste Beşîkçî mitewazî, bêyî ku kesekî biêşîne an jî biçûk bixe fikir û ramanên xwe anîne ziman û di nivîsa wî de ne êriş ne jî biçûkxistinek heye.

Birêz Erdem wusa dinivîse;  ”Insafa te hebe! Mirov ji bona berjewendiyên xwe ji kuderê tên ku derê! Yanî mirovên ku nikarin paradîgma desthilatdarî û dewletdariyê derbas bikin û ji fikrên mêtîngeh û kedxwar xwe xelas bikin, dikarin her tiştekî bikin. Dikarin her niheqiyekê qebûl bikin û xwe û rastiya xwe bikin qurbanê berjewendiyên xwe yê şexsî. Heke ev mirov rewşenbîr jî be, Ismail Beşikçî jî be diyar e ku ev rastiye nayê guhartin.” 
Gelo nûser bi kîjan zanist û ûlgûyan digihîje vê encamê?

Êrişeke bi vî awayî tenê dikare dilê wan kesan şad bike yên ku mamoste Beşikçî 17 salan ji ber xebatên wî yên li dijî ideolijiya resmî ya înkarkirina kurd û kurdistanê ya TC-ya Kemanlîst di zîndanan de rizandin û muamileyên xerab pê re kirin. Belê dê kêfa yên ku ji 38 pirtukê ku nivîsîne 32 jê qedexe kirine bîne.

Birêz Erdem dibêje ku mamoste Beşikçî hatiye guhertin lê nabêje ka ew çawan hatiye guhertin. Di neynikê binêre ka kî hatiye guhertin!

Pêwistiya nivisên ku li ser bingeha zanist û zanebûnê hatine nivîsîn bi ispata tune ne. Herçiqas birêz Erdem biryara ku hemû heywanên li ser ruyê erdê dijîn mîh in yan jî talîmata ku divê bibin mîh bide jî vê rastiyê naguhere û hemû nabin mîh. Yan jî biryara ku sêv û hirmiyê ku hemû di eynî ciwalî da ne weke sêv nîşan bide dîsa jî rastiyê naguhere. Dê hirmî her hirmî biminin û sêv jî sêv.  

Êrişên Birêz Erdem yên li dijî mirovekî ku di hemû şert û mercan de li himber êrişên kemalîstan her tim kurd û kurdistan parastiye, nayên fêmkirin. Bi taybet dema ku ev êrişane ji aliyê yekî ku di tewgera azadiya kurdistanê de xwedî peyv be bên, têgihiştina wan hêsantir nabe.

Eêrişên weha rastiya ku Beşikçî mirovekî zane û xwedî zanist e naguhere. Zanyareke ku li ser rûyê erdê kêm in û dikare tiştên ku dibêje îsbat bike.

Ez bawer nakim ku mirovekî wek mamoste Beşikçî jiyabe û dê bijî. Rewşenbîreke xwedî exlaq û pîvan e. Mamostayeke ku ji ber fikr û ramanên xwe mehkûmî bircîbûnê û zilmê hatiye kirin. Wî stûyê xwe ji ber kesekî netewandiye û berxwedan xeta jiyana wî ye.

Divê birêz Beşikçî ji bo pevçûn û dijminatiya me kurdan yên navxweyî weke alav neyê bikaranîn. Ez li ser navê xwe ji bona helwesta wî ya li himberî Kemalizmê û pirtukên wî yê giranbiha ku kirine ez ji asîmîlebûnê xelas bibim, dixwazim destê wî hezar caran maç bikim. Ez dixwazim bejna xwe li ber wî bitewînim.

Di berxwedana wî ya di mehkemê rewşa awarte (sikiyönetim) de ku digot : ”eşkere xuya ye ku ez ji ber ramanên xwe bi cezayê giran têm tavanbar kirin, ez xwe weke yekî ku sûçek kiribe nabînim, ez nivîskarek im. Di kîjan şert û mercan de be bila bibe, pêwîst e ku ez ramanên xwe binivisim û wan biparêzim û cezayê ku li min têne birrîn bikişînim, ji bilî vê pêve rêyeke din li ber xwe nabînim” nehatiye ji bîr kirin.

Birêz Erdem divê zanibe ku komara Kemalistan nekarî mamoste Beşikçî bi tirs, tehdît û girtinê bêdeng bike. Birêz Erdem qet nikare.

Ez weke kurdekî li ser navê kurdên ku êrîşê dibin ser mamosteyê ku pirraniya jiyan û xebata xwe ji bo azadiya gelê kurd feda kiriye lêborînê dixwazim.

Bekir Madon
bekir@telia.com

Di helbesta Kurdî de hilmek nû:  Awaza Serpêhatiyan

Sê rêzepirtûkên hêja, ”Awaza Serpêhatiyan I, II, III di 2004 an de li pey hev ji çapê derketin û belav bûn. Ya yekê 120, ya duwê 145, ya sêwemîn jî 175 rûpel e.

Hayê min, ji nivîskartiya Evîn Çîçek bêhtir, ji rojnamevaniya wê hebû. Li welat, paşê jî li Ewropayê rojnamevaniya wê ya lêkolînêrî bala mirovî dikişand. Her wisa li ser pirsa mafê mirovan jî têra xwe çalak bû. Hayê min qet ji helbestvaniya wê tune bû...

Ji xwe ji zû ve di dilê min de hebû ku ji awira helbestê ve berhemên helbestvanên jin bixwînim. Li ser nêrînên wan li cîhanê, jiyanê, evîndarî û girêdana bi nirx û hêjayên welat kur bibim. Nêzî cîhana wan bibim. Hewil bidim ku wan fêm bikim.

”Awaza Serpêhatiyan” hate bi hawara min ve. Ez, ji awira edebî bêhtir li ser hîs û zimanê wê kur bûm.

Helbesta ”Koçerê” ez hejandim. Koçerê bi serê xwe dikare bibe mijara romanekî, bibe fîlmek anjî lîstikek şanoyî. Jiyana Koçerê, beşek ji jiyana civata me ye. Bêrîvanî tê de heye. Ked û xwêdana wan, evîndariya li hemberî xwezayê derdikeve pêş. Tevayê rengên jiyana wan, peyvên bi jiyana wan ve girêdayî di helbestê de heye. Bi peyvan, ferhengokek li ser jiyana Koçeran ava kiriye. Rola lehenga helbestê Koçerê herku diçe mezintir dibe. Helbest dibe mîna destanekî. Parastina xwezayê û ya xaka welêt dest pê dike. Berxwedana wê derdikeve pêş:

Koçerê şivanê berxan bû

Dotvana mîyan bû

Koçer bêrîvan bû

…

Pezê xwe re diaxifî

Alif belav dikir

Gom paqij dikir

Maf belavan bû

…

Fîşek li ezmanê Botan govendê de mane

Beden heta kûrbûna navikan tî bûne

Candar hêviya şevanîne

Ciyên ser banan

Xeberdana bi stêrkan

Bayê nîvsar

Havîn dikir weke bihar

…

Ezê fîstanê Cizîrê li xwe nekim

Dest û piyan hine nekim

Jinmam û mamê xwe re bûkantiyê nekim

Ez mezin nebûme

Teze me

Pîvok im

Naxwazim stêrkên hêviya xwe

Bi xemgîniyê kil bikim

Ez dê girêkên salan vekim

Ez ê konê xwe li ser serê tilikê Cûdî deynim

Şuna zêrên zer

Rêxta hêşîn li ser sînga xwe cîh kim…

…

Di helbestên Evîn Çîçek de, lehengên cihê hene. Bêhtir jin in. Bi kar û barê rojane dadikevin. Lê ”azadiya jinê bi destê jinê”, ”helwesta jinê ji bo cihekî bilind di civatê de” gelek caran derdikeve pêş. Ne li benda wê ye ku, ”mêr ji bo azadiya jinê helwêsta xwe diyar bike, xebatê bike”. Bêhtir ji jinê daxwazî dike ku, ”serî netewîne, û şerê adet û toreyên paşdemayî bike”. Rola jina şervan û serbixwe di gelek deveran de derdikeve pêşberî mirov:

Ez jin im

Ez dayik im

Ez dinîvisînim

Ez xwedî biryar im

Ez ne belengaz im

Ez ne gunehok im

Ji xwe bawer im

Min dil ji xebata der ve

Barê malê hilgirtiye ser milê xwe

Ez berheman diafirînim…

…

Rêhevalo, helbestek bilind e. Bi hilmek ji stiranên dilan, ji heyranokên jinan ku bi kul û keser in, barkirî ye. Evîna dil û ya welêt bi hevre derdikeve pêşberî mirov. Hezkirinek wisa bi wate bi peyvên bilind mirovî bi xwe re dibe cîhana helbestvan:

Delalê ber dilê mino

Nav bexçeyê biyaniyan de stuxwaro

Ro nedî, bê welat bê waro

Min digot:

Ez ê dilê xwe vebikim

Te re textê zêrîn çêbikim

Tu berçema xwe şe ke

Ez ê hemberî te rûnim û seyr kim

Çipilên evîndariyê çîn bikim

Li ezeban belav bikim

Tu şerbeta jiyanê vexwe ez ê tijî kim

Ji şahiyê destan hene kim

Ez nizanim min çi kir

Çima min ronî nedî?!

Ji nohdehsaliya min virde dinê li min bû tarî

Ez a birîndar

Ez a xwelî xwarî

Ji êşa dilê min

Çavên min de ewr dibare

Min xweşî hêvî dikir

Diyarî hat bi neyarî…

Helbestvan Evîn Çiçek weke rojnamevan li ser pirsên penaberiyê têra xwe kur e. hejmarek pirtûk li ser pirsê bi dirêjî nivîsî ye. Wisa xuyanî dike ku, bandora welatê xerîbiyê ne tenê di lêkolînên wê de, her wisa di helbestên wê de jî pir alî cî girtiye. Êş, kul û keserên xerîbiyê û bêwelatiyê beşek bi serê xwe ye, divê bêne xwendin.

Awaza serpêhatiyan, giraniya helbestên xwe li ser evîna welat in. Beşek jê ji xeyal û hêviyên êvînê pêk tên. Helbestvana hêja Evîn Çîçek carna bi hezkirin nêzî jinan dibe, carna bi nefret. Pirsa azadiya jinê bi giranî di gelek helbestan de eşkere, anjî sergirtî derdikeve pêşberî mirov.

Helbestên Çîçek ji awira zaniyariyên herêmî pir dewlemend in. Bi taybetî beşek ji herêma Botanê cî bi cî bi nav dike. Li ser eşîrên herêmê mirov agehdar dike. Jiyana koçertiyê, aşîrên wan, nêzîkbûn û nerîna wan li jiyanê derdixîne pêşberî mirov. Gelek peyvên klasîk, xwezayî û şervaniyê diparêze û mîna ferhengokekê pêşkêşî xwendevanan dike.

Dema mirov li helbestên Evîn Çîçek dinêre, di helbetsên destpêkê de ji awira edebî û avakirina helbestê de zêde serkevtî xuyanî nakin. Lê Çîçekê di pirtûka xwe ya II û ya III ê ev yek li dawî hiştiye. Xurtbûna wê piralî derdikeve pêş.

Fêmkirina jinê, dîtina cîhana wan ya rengîn, dilên fireh, evîndariya wan ya bilind û welatheziya wan, ji ya mêra pir cihê ye. Têra xwe kur e. Ji bo fêmkirina wan, çend pirtûk têr nake. Nêzîkbûnek ji dil pêwsît e. Parvekirina rêvebirî û xebatê, gavên bingehîn in.  Azadî û wekheviya di civatê de dikare me bêhtir nêzî hev bike. Dema wisa bibe û em ji hişkahiya mêr hinekî rizgar bibin, em ê karîbin di şûna wê hişkayîyê de gul û kulîkên rengîn biçînin. Ji helbestên mîna Çîçekê avê wexin, wê wextê em ê karîbin wan baştir fêm bikin…

Dema li welatê me, li KURDISTANÊ, BI TAYBETÎ LI PARÇEYÊ AZAD JINÊN KOLE HEBIN û her meh BI DEHAN JIN BÊNE KÛŞTIN, mirov ne dost, lê neyarê dayika xwe ye, anku li kolebûna jinê digere. Mirov ne mêr, lê dostê jina xwe ye. Di rewşek wisa de jin dibin alet, dibin navgîn. Em dayikên xwe, xwîşkên xwe bi destê xwe dikin kole. Di mercek wisa de jin, kul û keserên xwe bi intihar û darvekirinê dihênin ziman.

Wê demê helbest jî têr nakin ku em jinê fêm bikin…

Awaza serpêhatiyan di nav weşanên Perî de derketin. Navnîşana têkiliyê ev e: 0090 216 347 26 44, perikitap@mynet.com

Evîn Çîçek ki ye

Bi eslê ji Herêma Koçgiriyê ye, li gundek Sêwasê hatiye dinyê. Bavpîrên wê di serîhildana Koçgiriyê li dijî Romiyan şer kirine. Çîçek, xwendina destpêkê û lîseyê li Stenbolê dixwîne. Di cunta leşkerî ya 80 î de tê girtin û ji ber dîtinên welatperwerî tê îşkencekirin. Paşê diçe zanîngehê, li ser rêvebirina civakî xwendinê bi dawî dihêne. Di 1983 an de dizewice. Li Sêrtê bi cî dibe. Li ser mafê mirovan xebatê dike. Di ber de rojnamevaniyek aktîf dike. Dikeve bin tehdîtên dewletê û 1990 de xelata mafê mirovan ya HRW digire. 1993 de jê re cezeyên bilind tê birîn. Çîçek derdikeve derveyî welêt. Di zanîngeha Fribourgê de zimanê fransî dixwîne.

Gelek pirtûkên wê derketine: Koçgiri Ulusal Kurtuluş hareketi, Seviyorsan savaş, Kadinca Yargilama, Tutkular ve tutsaklar beşek ji xebatên wê ne…

Zarathustra News – zoroaster@comhem.se

Beşek ji xak û nijada me a jibîrbûyî: Kurdên Xoresanê

Zarathustra News

Şoreş Reşî endamê Enstîtuya Kurdî a Stockholmê ye. Ji nivîskartiyê bêhtir, bi aliyê xwe yê lêkolînerî tê nasîn, xurt e. Bi xwe ji kurdê Anatolia navîn e. Li ser dîroka sirgonkirina/ajotina kurda û kurdên li derveyî Kurdistanê, lêkolînên xwe hene. Xebatên Reşî weke pirtûk jî derketine... "Enstîtuya Kurdî ji bo Lêkolîn û Zanistiyê li Almanya" bi Şoreş Reşî re li ser kurdên Xorasanê hevpeyvînek pêk anî. Diyar e ku pirsa kurdên Xorasanê weke pirsa kurdên din herdem bala me kişandiye. Ew, beşek ji laşê me û ji xwîna me ne. Lê beşek jibîrbûyî ne. Agehdariyên me li ser wan ne pir alî bû... Nivîskarê hêja Şoreş Reşî çend caran çû Xorasanê. Li wir lêkolînên berfireh kir. Em beşa pêşî ji vê rêzehevpeyvîna hêja bi xwendevanên xwe re pay dikin. Gelek spas ji rêvebiriya Enstîtuya Kurdî li Almanyayê ku mecal dane me, ji bo belavkirina vê xebata hêja.

- Bi qasî em agehdar in ev çend sal in tu li ser kurdên sorgonê lêkolînekê dikî, ji bo vê ev du carin tu diçî Xoresanê. Fikra vê seferê çawa çêbû, têkiliya vê bi rewşa gelê kurd ya van salên dawî re ku gelekî hatiye guhertin, çendî heye.

Nêzikî deh salane ku ez li ser “Dîroka Kurdên Koçber” lêkolînekê dikim. Di ber vê xebatê re min dît ku kurdên li navênda Anadolê, Rojavayê Kurdistan, Xorasan û Kevîya Behra Kesk û Rojavayê Sûrîyê ji hev veqetîyane. Yanî ji çend zendên (konfederasyon) kurdên parçebûyî ne û li erdnîgarîyeke gelek fireh ji hev belabûne dijîn.
Helbet û bê gûman, fikra vê bi peşketina Tevgera Azadîxwez (TA) re jî heye. Demeke dirêje ku ez endamê KNKê me û demeke jî berpirsiyarê Komîsyona Kurdên Koçber bûm. Di vê xalê de karê netewî û entresa min ya ji bo ê lêkolînê gihiştin hev. Yanî him ji bo KNK him jî ji bo lêkolîna xwe ez dû caran çûm Xorasan û Gîlanê. Ew herêm wek “koda reş” a kurda ye. Pir hindik tekîlî bi dervê re û bi kurdên beşên din re pêk hatine; min jî xwest vê koda girtî ji xelkê me re vekim.

- Çûna Xoresanê cesaretê dixwaze. Lewra Xoresan îro herêmeke di bin nifûs û deshelatdariya rejîmekî gelekî dijwar de ye. Çûna welatekî wuha birîsk e. Em zanin bê heta niha çend rojnamevan li Iran û welatên mîna Iranê hatine kuştin.

Rast e. Bi taybet jî, hevalên min ên ji Rojhilatê Kurdistanê gelek hewl dan ku ez nerim û ez dame tirsandin. Mafê wan jî hebû…Hinekan digot: “Yê te bavêjin zîndanê, şeş mehan kesek nikare şopa te bibîne!” Fikarên bi vî rengî gelekbûn. Lê ruh û bahweriya ku me ji TA girtiye, ceserata ku me ji xort/keçên leheng girtiye bi evîna lêkolînê ve gihişt hevûdû û êdî asteng û berhelistên li ser rê hew li ber çavên min xwiya bûn, min giş ji bîra kirin. <
Bi rastî, mirin jî min dabû ber çavan. Ji bo vî miletî, ji bo bîr û bawerîyên mezin, pêvîste mirov tirsê ji dilê xwe baveje. Hêjaye mirov bavêje. Bifikirê ku; 500 sal in bira jihev qetandine û haya yekî ji yê din nîne! Li hember vê polîtîkayê û vê taritiyê pêwiste mirov bi cesaret be, bi biryar be û ronak tevbigere. TA azadî ev bîr û bawerîya daye min ku: ez ji nezanîyê, bindestîyê û koletîyê bitirsim;ne ji tiştekî din …

- Em hinekî hestên te, paxav û mitaleyên te ji dema te bilêta xwe kirî û tu li balafirê siwar bû, heta tu gihayî Tehranê em bipirsin. Rûniştina di balafirê de, wextê rêwîtîyê, daketin û pêşwaziya te ji aliyê kurdên Xoresanê....

Heyecaneke mezin bû; welatekî nû, zimanekî nû û civakeke nû bû. Mîna ku tu çavên xwe bigrî û xwe bidî nava şevaka tarî…Lewra min nedizanî ez dê bi çi re rûbirû bimînim; li ku bijîm, bi kijan zimanî xwe îfadê bikim…

Sibeha ku ezê herim, ji heyecanê zikê min dêşiya; di balafireke 500 kes tê de em firîn. Li kêleka min jineke farisa li Ûnîversîta Uppsala dersdar rûniştibû. Heta wir min hinek agahî jê girtin. Jineka modern û ser vekirî bû. Dema em nêzikî Tehranê bûn, serê xwe girt û êdî bi min re neaxifî. Min zanî ku êdî ew naxwazê bê zanîn ku ew min nas dikî …Sîstema welêt xelk mecbûrî vê yekê dikir. Kesî nedixwest li yen din xwedî derkeve.

Dema em ji balafirê derdiketin 3-4 kesên mîna zebaniyan xwe dabûn ber derî û li rûyê xelkê derdiket mêze dikirin. Mêzkirineke sar, bê rehm û bi kîn…Te di çavên wan de didît ku ew lê nêçîra xwe digerin… Li balafirgehê mêrekî Swêdî min naskir; jina wî faris bû. Ji min re got: “Li vî welatî bi kesî bawer meke û her tiştê ku tu bibînî jî sexte ye…” Bi rastî jî wiha bû. Ji coca-cola ku difrotin bigre her tiştê min dît û xwar sexte bû.

Di gumrukê de polîs ji min bi Farisî hinek pirs kirin, min jî bi kurdî bersivên wî dan û ti pirsgirek çênebû. Ji alî dewletê- îstîxbaretê ve kesekî kurd hat ez peyda kirim û ti di dû min de bû. Dixwest bi min re biçe her derekê. Êdî min ev dizanî û li gora wê hereket dikir… Piştre ji Tehranê çûm Meşhedê.

- Belê, Xoresan û Meşhed.

Meşhed paytextê eyaleta Xorasanê ye. Bajarekî nêzikî pênc mîlyon nifûsa xwe heye û navenda şîîtîyê ye. Wek te zanîn Tirba Îmam Riza (817) li wire. Ji gelek alîyên dinyayê mirov tên serdanê. Kesê tê vir dibe “Meşhedî” ango “hecî”. Tê gotin ku 400-500 hezar kurd jî li vî bajarî dijîn. Li başûrê Meşhedê Deştî Kevir heye ku deşteke pir fireh e û heta Tehranê dirêj dibe. Bakûr û rojhilatê vî bajarî jî Xorasan e û çiyayî ye.

Li Meşhedê min kurdekî ji Xorasanê naskir, heta ji êla min bû jî; bi naskirina wî re barê giran ji ser milên min rabû û ez rihet bûm. Ew apê Hecî Barûyê nêzikî 70 salî ye. Ez pir germ pêşwazî kirim û bû rêberê min. Li Xorasanê û di nav kurdên wir de mirov xwe wek li male his dike; fîzîk, tevger û rûhîyeta wan însanan wek yên Navênda Anadolê ne. Dema gihiştim wir ew stres û fikarên li ser min çûn, minxwe wek teyrekî azad û bextewer his dikir.

- Xoresan, em bi naskirineke termînolojîk dest pê bikin.

Li ser term û gotina Xorasanê gelek dîtin nêzikî hev hene; dîroknûsê kurd M. Emîn Zekî dibêje: ”Hor” di zaravê Soranî û Dimilî de tê wata "rojê". Navê Xorasan jî tê wateya "cîhê rojê". Kek Alî dibêje: Xur= rojê û -san=Tîr û ronahiya rojê ye. Haşîm Kutlu jî dibejê: -san: laş/mekan e, canê ku cîh dîtiye… Andrew Collîns jî bi rojê re gire dide. Bi dîtina min, navê Xorasan bi navê Xorrî-Horrî re tekîldar e û herdû jî bi rojê re giredayî ne. Kalik û pêşiyên kurdan Xorrî, di navbera Xorasan û Behra Sipî de dîjîn. Navê Xorrî jî tê wateya kesên di riya rojê de ku eleqa wê bi Zerdûtiyê re heye. Xorasan di heman demê de navêndeke Zerdeştîyê ya girînge. Bi kurtî mirov dikarê bibêje ku navê Xorasanê tê watwya cîhê rojê; ew yeka him jî alî xwezayî û dîrokî ve him jî ji alî olî ve bi rojê ve tekîldar e.

- Hezar Mecîd kuye, çiye?

Hezar Mecîd rêze çiyayên bakûrê Xorasanê ne. Dibeku ew navekî teze bê. Xwiya dike ku di bandora olî de ev nav lêkirine, navê xwe yê kevin Sabalan e. Bakûrê Xorasanê, yanî sînorên di navbera Afganîstan, Turkmenîstan û Îranê de ne. Ew rêze çiya ji nava Afganîstanê destpêdike, tê Xorasan; di vir re jî ber bi başûrê Behra Kesk û Bakurê Kurdistanê de dirêj dibin. Çiyayên bilind in û li ser wan cîhekî ji alî xelkê ve pîroz tê dîtin heye. Li gora bawerîyê Îmam Elî, li wir vehesiyaye, bêhna xwe daye. Kurdên wir ji bo ku şîane, dibêjin: “Îmam Elî bi şûrevî (Rûs) re şer kiriye, dema diwestiya dihate vir û bêhna xwe vedikir…” Lê ew bawerîyeke çewt e; lewra tu caran Îmam Elî nehatiye vê herême. Di bingeh de pîrozbûna wir bi Zerdeşt Pexember ve giredayî ye.

- Têkiliya Zerdeşt bi vê navçê re, bi Xoresanê re, tiştên li der û dora wê, kesên bi temen û pîr çi dibêjin. ?

Nivîskarê ereb Kazvinî ji Hz Muhammed re wiha radighîne (S. Bilgîn): “ Li çiyayê Sabalan pêxemberek dijî. Cîhê ku ew lê dijî gîyak lê şîn dibe ku çi jîndar bixwin pê dimirin. Darek li wire û ava xwe sar e…” Bi rastî ew cîhê ku tê qalkirin, Hezar Mecîdê me li jor gotiye. Li ser wan rêze çiyan giyak dirûzê ku kurdên wir navê “axû” lê dikin. Cîhêkî zêde ne fireh e (500 m X500 m.), ew gîya tenê li wir dirûzê ango şîn tê û çi bixwe pê dimirê. Kurdên wir navê axû lêkirine. Di nava kurdên Anadolê de jî axû tê wateya jahrê, ku di heman watê de ye…Dîsa di kontara wan çiyan de kanîyek heye ku jê re “Kaniya Miradan” tê gotin. Li gora bawerîyê gereg mirov tiştekî bavê nava avê û ji Xwedê daxwzekê bike…Dara Kazvînî qal dikî jî heye…Gundîyên herêmê dibêjin: “Di demên berê de li wir cejnên mezin pêk dihatin û gelek welatên mîna Afganîstan, Hindistan, Kurdistan, Îran û Azerbeycanê mirov dihatin vir. Ava vir jî gelek bûye û sar bûye…”

Wekî dîrok bi me dide fêr kirin ew coxrafya wan cîhan e ku Zerdûştî lê belav bûye. Di roja îro de jî xelk li ser wan çiyan qûrbanan serjêdikin û daxwazan ji Xwudayên xwe dikin. Dema mirov vana bi dîroka kurdan ya kevin re dide ber hev, derdikevê holê ku Pêxember Zerdeşt li vir jiya ye. Herî kêm demekê jiyaye. Bi vê re giredayî gundî dibêjin: “em 5000 sal in ku li vir dijîn û mekanên me li serên çîyan hene..” Mîrov dikare li van navên derbasbûyî navê bajarê Tûs jî zêde bike. Ew jî bajarekî gelekî kevne û ne dûre ku ew der jî navendeke Zerdûştî be…Mirov dikarê wan ispatan hîn jî zêde bike…

- Xoresana kevin û xoresana niha, Xoresan welatê kê ye ?

Xorasan ji destpêka dîrokê de welat û warê kurda ye. Di demên berê de hinek caran ketiye bin destên Çînîyan, carna ketîyê destên Ozbekan û Gaznelîyan, lê ew demî bûne. Daîm di destê kurdan û qewmê wan arîyan de bûye. Dema dibêjim arî, mebesta min kurd, faris, belûc û tacîk in. Tê îddîa kirin ku Somerî ji vê herêmê hatinê başûrê Iraqê û ev îddîana gelek bi hêzin jî. Xorrîyan, Hîtîtan tekîlîya xwe bi vir re heye ku ev hemî kalên kurdan e. Li ser vê, ispatê û delîlê berbi çav û bihêz hene. Piştî wan, serdema Saka û Îskîtan tê. Li gor min ew kalên kurdên îro li derweyî welat in…Di pirtûka min de ev bi firehî hatiyê nivîsîn. Pıştî wan serdema Medan tê. Piştî Medan jî kurd li wir jîyane. Di roja îro de jî Kurd dijîn. Yanî wekî tirk îdîa dikin Xorasan ne welatê tirka ye û kesên ji wir hatine jî ne tirk in. Kesên ji wir hatine sê zarava axêvên kurdane ku îro li Navenda Anadolê û rojavayê Anadolê, heta li Balkanan wek kurdên Kurmanc, Şêxbizin-Ler û Dimilî tên zanîn. Ji bo vê ispatên coxrafîk, dîrokî, beşerî hene…Ew kurdên ji vir hatine jî bi temamî ji kevneşopîya Zerdeştî tên. Di nava demeke direj de ew bûne Sersor-Elewî, şîîa û Sunnî…Xorasan tu caran demdirêj nebûyê welatê tirkan yan jî miletêkî din. Dîroka tirkan yea li ser vê tezê hatiye hûnandin jî bi temamî derew e.

- Kurd berê li vir bûn yan piştre hatin vir, di vî alî de belgeyên berdest. Koçberî bûye mûheqeq, dîroka van koçberiyan. Koça ewil. Gelo berdewam kurd hatine sorgonkirin yan jî carên kurd bi mebesta xweparastinê jî derbasî vir bûne hene :

Mirov dema li xerîta zanîstîyê ya Berî Îsa (BÎ) mêze dike 4000 sal BÎ bi qasî 200 hezar mirov li vê herême dijîn. Îhtîmaleke pir mezin e ku ew ji miletê Arî-Arran in. Piranîya dîroknûsan jî dibêjin kurd ji vê herêmê ber bi rojava hatine. Bi dîtina min, ku gelek dîroknûs jî piştgiraya vê dikin, kurd miletê deştê û heyva bi bereket in. Piştî hatina ereban, asûr û sûryanîyan û miletin din û pirbûna nûfusê, Kurd ber bi herêmên çiyayî ve hilkişiyan e.

- Kurd berê li vir bûn yan piştre hatin vir, di vî alî de hebin belgeyên berdest çi ne ?

Koçberî bûye mûheqeq, dîroka van koçberiyan ? Koça ewil. Gelo berdewam kurd hatine sorgonkirin yan jî carên kurd bi mebesta xweparastinê jî derbasî vir bûne hene :

Mirov dema li xerîta zanîstîyê Berî Îsa (BÎ) mêze dikê, 4000 sal BÎ bi qasî 200 hezar mirov li vê herêmê dijîn. Îhtîmaleke pir mezin e ku ew ji miletê Arî-Arranî ne. Piranîya dîroknasan jî dibêjin, kurd ji vê herêmê ber bi rojava hatine. Bi dîtina min, ku gelek dîroknas jî piştgiraya vê dikin, kurd mîletê deştê û heyva bi bereket in. Piştî hatina ereban, asûr û sûryanîyan û miletên din û pirbûna nûfusê, kurd ber bi herêmên çiyayî helkişiyan e.

a- zemanê asûriyan ?

Di gelek belgên ji dema asûrîyan de mane, kralên wan dibêjin: “ Me xwîna xelkê li zozanê bakûr dijî, mina avê rijand…” Bi vî awayî bi sedsalan êrîş kirine, bajar û gundên kurdan bi erdê re kavil kirine…Kurd ji cîhêkî birine cîhêkî…Ji ber gelek sedemên wiha, eger mirov baş lêkolîn bike û bala xwe bide serdema asûrîyan, dibîne ku Kurdistan vala bûye…Ew mirov çûn ku? Niqteyeka din bînim bîra xwendawanan ku Kurdistan berî (4000 BI) cîhê herî zêde mirov lê dijîyan. Ji Çîn û Hindistanê zêdetir. Mûmkune bi temamî ne kurd bûn, lê piranîya wan kurd bûn. Ew kurdana ji bo ku xwe ji ber zilma ereb û asûran biparêzin ber bi bakûr û bakûrê rojhilat de çûn. Yek ji wan cîhên girîng jî Xoresan e. Coxrafya Xoresanê wek kelehên xwezayî ne. Herdem ji bo kurdan bûne parezgeh. Di dema asûr, Înskenderê Meqadonî, Sasanî, ereb, tirkan de bûye kela kurdan. Hinek dîroknas dibêjin ku gelek miletên mîna Somarî, Xorrî, Gutî, Kusî û hwd winda bûn û ji dîrokê rabûn. Ew ne raste. Pir hindik milet ji dîrokê winda bûn. Ev komên ku me li jor bînavkirin xwe guhertin, lê hemî kalê kurdan in. Piranîya wan xwe wek konfederasyon birêxistin kirin û hinek jî di bin sîwana zaravan de bi navên cûda di dîrokê de derbas dibin, lê hemî kurd in; miletê arî û arranî ne. Ji bo vê, Somerî, Xorrî, Mîttanî, Kasî û yên din hemî berjor hilkişiyan û bi vî awayî xwe ji komkûjîyan rizgar kirin. Piştre ew bi navên din dîsa vegerîyan. Vegera mezin jî di bin sîwana Medan de di navbera salên 625- 612 an BI. de bû.

b- zemanê medan?

Zilma asûrîyan û Xelkên Behrê, yên li ser nijada Arranî, yekîtîya wan jî hesantir kir; di encamê de Med wek rêxistina herî mezin derket holê û asûr ji holê rakir. Di dema Medan (612 BÎ) de jî kurd li Xorsanê û Asya Navîn hene. Wê demê kurd ji Çîn heta başûrê Rûsya bela dijîn. Lê ne bi navê Kurd. Di bin navê SAKA-ÎSKÎT de tên nasîn. Grekî wek Îskît bi navdikin. Ji Heredot bigre heya dîroknasên din hemî dibêjin ku ew ji miletê Kurd-Arranî ne. Ji bo vê gelêk ispat hene… Vê demê li Xorasan qala xelkê “REşAN” tê kirin. Gelêkî şervan û çekdar bûye. Ew kalên kurdên îro li navênda Anadolê û Xorsanê ne. Hîna jî ew nava dijî û navê zenda me jî Reşî ye! Tê dîtin ku ew xelkê bi Medan ve di destpêkê de di nava îtîfaqê de ne. Piştî asûran têk dibin, rêvebirên Medan hewl didin ku wan bi xwe ve giredin yan jî wan bihelînin. Lê nikarin şerê navxweyî destpêdike. Ji ber vê yekê ew xelk dîsa ji Kurdistan û Anadolê derdikeve û diçe bakur û bakurê rojhilat. Hema gel, piştî Medan li hember Sasanîyan jî bi sedsalan têdikoê û desthilatdariya wan napejîrîne.

c- zemanê ereban?

Derketina ereban cara dûyêmîn hestiyê pişta kurdan şikand; zirara herî mezin ji alî wan ve li kurdan ket. Kurd û Parsan li hember vê tevgerê; ji alî coxrafîk, dewlemendî, çand, olî û civakî ve zirareke mezin dîtin. Lewra kurd, bi gîştî jî arraniyan xelkê bawerî bi ola zerdûştî anî bûn. Îslam wek şokekê li arranîyan ket, hîna jî pişta xwe rast nekirine… Di vê serdemê de jî “navend Xorasan” bû keleha kurd û arranîyan. Bi sedsalan şerê ereb û netewa Arranî ya mezin pêk hatin. Tevgera Eba Mûslîmê Xorasanî, Xûrramîtî, Babek,Xaricî û gelekên din di vê demê de derketin û bi sedsalan ajot. Wê demê jî êlên îro li navenda Anadolê û Xorasanê û rojavayê Kurdistanê di bin fermandariya Eba de bûn. We demê jî wan hîn misilmantî nepejirandibûn. Zirara din jî ku ereban da kurdan û qewmê arranîyan parçekirina ji alî olî vê bû. Kurdên misilmantî qebûl kirin û yên misilmantî qebûlnekiribûn bi sedsalan şerê hev kirin. Ew wek şerê Sersoran/(şîî)-Sunnîyan tê zanîn. Mirov dikarê bibejê ku vî şerî nêzikî 800-1000 salan ajot. Sedema dewletnebûna kurdan ye herî mezin yek jî ewe… Di vê serdemê de bûyera herî girîng yek jî ewe ku di dema Harûn Reşît de Kurd ji Xorasan, Gîlanê û Mazenderanê anîn û ji Canîk-Samsûnê heta Edenê bi cîh kirin. Ew wek “mertalên Îslamê” bikar anîn! Ew yekemîn bicîhkirina Kurdên ji Xorasanê ye li rojavayê Kurdistanê. Piştî vê jî di dema hatina tirkan de koçeka mezin tê Anadolê.

d- Turk kengî hatin Xoresanê?

Liser hatina tirkan lihevhatineke nûseran ya zelal nîne. Salên cûda cûda didin, lê mirov dikarê bibeje di navbera salên 1030-40 an de ye. Di vê serdême de jî gelek şer û pevçûn derdikevin û kurd nikarin xwe li ber tirkan bigrin. Piştî vê demê yekbûna sîyasîya kurdên li navênda Xorasanê perçe dibe. Wek zend, federasyon û êl heryek li çara serê xwe digerê. Ji dora Behra Kesk gelek kurd, serhêjmareka bê sinor, li sinorên bakûrê Kurdistanê kom dibin. Mirîtîyên kurdê li bakûr rê nadin. Kurdên di dema ereban de hatibûn jî vê demê li rojavayê Anadolê mirîtîyên mîna Germîyanî avakiribûn…Bi hatina koça dûyemîn re li rojava û navenda Anadolê bi temamî bû mîrîtîyên kurd. Tirk xwedî li van derdikevin û dibêjin dewletên tirkin, lê ji kok de ne rastê. Bi vê re giredayî mirov dikarê bibejê ku miletê cara yekemîn Anadol feteh kirine kurd in! Piştî vê koçê li rojavayê Anadolê mîrîtîyên mîna Germîyan, Qereman, Candar, Kayi (Osmanî), Dûlkadir û hwd derketin. Piranîya wan kurd in. Ji bo vê ispat hene û di pirtûka min wê derkevê de gelek fireh hatiyê nivîsîn.Van kurdan hîna jî misilmantî nepêjirandine. Tirkên bi wan re yan jî piştî wan tên bi alîkariya hêza misilmanan mirîtîyên kurd yek û yek ji holê radikin û tên sinorê Kurdistanê. Ew jî dîrokeke dûr û dirêje.

e- zemanê sefewî û osmaniyan?

Kurdên ji rojavayê Anadolê dîsa koç dikin û berê xwe didin Azerbeycan, Gîlan û Xorsanê ji dewleta Safevî re dibin bingeh. Mirov bibejê ew dewlet kurdan damezirand jî raste. Lewra xanedana Sefawiyan û şêxê xwe yê pîroz Şêx Safî el-Dîn e. Jêdera derbarê wî de ya herî baş, “Safwat el-Safa” ya Îbnî Bazzaz Erdebîlî ye, ku di wir de vekirî dibêje ew Kurd in. li gora Bazzaz: Kalê Şêx Safî, Pîroz Şah Zarrîn-Kula (Zêrîn Kulah) di sedsala X an de bi êleke Kurd a mezin ve ji herêma Sîncar barkiriye Erdebîlê. Mamoste Mûstafa Wekîlev dibêje wan navê xwe ji êla kurdê Sêvika girtin. Ne îhtîmaleke dûr e. Lewra êla Sêvika bi Safevîyan ve gelekî di navhev de ne. Zenda dinê Qeremanî ku li Anadolê dewlet damezirandiye jî yek ji zenda damezrandina Safevîviyane û ew li dora salên 1470 ji Anadolê derketin û li dora Azerbeycanê ji vê dewletê re bûn bingeh. Qeremanî hîna jî li Xorasanê li dora bajarê Aşxanê bi heman navî dijîn; hinek jî koçberin û tenê Kurmancî dizanin…

Piştî li rojava Osmanî, li rojhilat jî Safevî bi hêz bûn bi şûnde şerê şîîa/Sersor û Sunnîyan dest pêkir. Sersor wek faris xûyadikin, Osmanî jî wek tirk lê di herdû alîyan de jî piranî kurd in. şer him li ser axa Kurdistan pêk tên, him jî arteşa herdû alîyan jî ji kurdan pêk tên. Ew jî koka hev dikolin. Ew di belgê osmanîyan de sabît in. Eger mirov tenê nama Şerefxan Bedlîsî ji Yavûz re şandiye bixwîne, tê dîtin ku artêşa herdû alîyan jî bi piranî kurd in. Vî şerî mala kurdan şevitand û hêza kurdan teva kir. Ew jî encama Îslamê bû. Piştî osmanî bi hêz dibin êdî kurdan bi darê zorê dişînin çolên ereban, heremên neyîn kontrol kirin. Kurdên nexwestine bikevin bin destên osmanîyan jî çibûn rojhilat cem Şahên Safevî.

- Îro kes bar dike wur?

Na, ber eqsê wê, xelk ji wir bardikin. Lewra tiştekî xelkê bikinî wir nîne. Çiyayê tazî, coxrafyayeka hişk bê av û ji çandinîyê re kêm e. Lê xelkê wir koçî bajarên mîna Rê (Tehran) û Meşhedê dikin û li wan deran debara xwe dikin.

- Coxrafya eyaletê ?

Di destpêkê de jî min hinek qal kir, bi piranî çiyayî ye. Eger Xorasana îro em tarîf bikin rojhilatê we çiya û Afganîstan e. Bakûr dîsa çiyaye û Turkmenîstanê. Rojava heta Behra Kesk û Mazendaran dirêj dibe. Başûr jî Deştî Kevir e. Li başûr jî kolonîyên kurdan hene, lê hema hema jîyan nîne. Lewra çol e û av tune. Ji bo çandinîye jî ne mûsaîte.

- Bajarên kurdan yên eyaletê?

Wek min got paytexta eyaletê Mehed e. Li rojhilatê Xorasanê, nêzikî sinorê Afganîstan bajarê kurd Seraks û Kelatê (Kelati Nadir).hene. Ber bi rojava mirov dikarê bajarên mîna Çinaran, Qoçan, Deregez, Bacgîran, Oxaz, Şîrvan, Bojnûrd, Aşxanê, Raz, Merava, Sebziwar û heta Gûrganê dirêj dibe. Rojavayê wir jî erdnîgarîya Gîlan destpêdike.

- Kurdên laynê?

Laîn yan jî Layîn herêmeke; ji rojhilatê nava çiyayên Hezar Mecîd destpêdike heta Kelatê diçe. Herêmeke çiyayî ye û kurdan di newalan de gund avakirine û jiyana xwe dom dikin. Kurdên wir êl û zendê xwe nizanin û tenê dibejin: “Em Laînî” ne. Wek tê zanîn berê li navênda Anadolê xelkêkî bi navê Luwî hebû, ne dûre ku heman xelk bê. Di jêderên osmanî de, di sala 1525 an li Semsûrê-Kolik e gundekî bi navê Laîn-Layîn tê dîtin. Piştî vê salê jî nûfûsa wan êdî êdî kêm dibe û ji qeyidan derdikevê. Ew jî îşareta koçkirina wane ji ber zilma osmanîyan. Kurdên ji wir rabûne ber bi rojhilat de çûn û dawî li Xorasanê bi cîh bûn. Mirovên xwîn germ, rûken û henek hezin. Tenê di hinek peyvan de mirov wan ji kurdên din cûda dike. Wek mînak: Laînî “gîştik” dibêjin, kurdên din dibêjin “kullî”. Çend peyvên bi vî awayî cûdabûna wan ya êlî didin xûyakirin. Li gora lêkolîna min gerek ew jî şaxêkî Reşîya bin (Li benda me bin, dê rêzehevpeyvîn berdewam bike)…

Zarathustra News - zarathustra_news@comhem.se

Rêz û Hurmet ji bo İsmail Beşikçi

Festîvala Rêzgirtina Neteweyî bo Malbata Cemîl Paşa yê Diyarbekirî destpê kir

Nivîskar: rizgarionline

Ji saziyên Kurdên derveyî welat Papa ra name:

„Em piştrast in, ku hûnê wek rêzdarekî aşitîxwaz tim li gel gelê Kurd yê aşitîxwaz bibin“

20 saziyên demokratîk yên Kurdên derveyî welat, ji Papa Benediktus a 16. ra nameyek şandin. Rêxistin û saziyên Kurd yên seranserê Ewrupayê, ji bo kar û xebata wî ya bo aşitî aramiya cîhanê û alîkarî û pişgiriya wî ya ji bo gelê Kurd spasdariya xwe pêşkêşî Papa kirin. Kurdên derveyî welat nameya xwe da her weha eşkere kirin, ku ew dixwazin bi heyetek va Papa zîyaret bikin.

Nameya sazî û rêxistinên Kurdên derveyî welat li jêr e:

„Rêzdar Papa 16. Benedictus,

Em dixwazin bi alîkariya vê nameyê spasdariya xwe pêşkêşî cenabê we bikin, ji ber ku helwesta we ya li hember êşa gelê Kurd, cihê şanaziyê ye.

Wek li we jî eyan e, ku Kurd miletekî qedîm e li Rojhilata Navîn. Her usa em, miletekî mazlûm û aşitîxwaz in û dîrok jî şahid e, ku gelê Kurd herdem xwestiye bi cîranên xwe û bi gelên cihanê ra di nav aşitî û aramiyê da bijî.

Wek tê zanîn, Kurd îro jî ji mafên xwe yên bingehîn ên însanî û netewî bê par in. Dewletên cîran bi salan e li ser gelê Kurd zulm û zordariyeke nedîtî dimeşînin. Li her çar perçên Kurdistanê, Kurd hemberî tevkuştinan hatin, bi hezaran gundên Kurdistanê hatin valakirin û ruxandin. Bi sedhezaran Kurd ji cihên bav û kalan hatin derxistin û koçber bûn.  Ev pêvajo îro jî berdewam e.

Ji 15 salan vir ve ye, ku parçeyeke welatê me azad e. Îro li başûrê Kurdistanê, gelê me xwedî çarenûsa xwe ye. Ji aliyê raya giştî û dezgehên navnetewî jî tê qebûlkirin, ku li Kurdistana Azad, jiyaneke pirrengî û pirdengî dibişkive. Însanên xwedî ol, çand û nasnameyên curbecur di nav aşitî û aramiyê da jiyana xwe didomînin. Li başûrê welatê me demokrasiyeke rasteqîn bi cîh dibe. Ev rastî, ji bo seranserê Rojhilata Navîn jî wek mînakek tê destnîşan kirin.

Gelê me yê başûrê Kurdistanê hewl dide, ku li seranserê Iraqê jî demokrasî û edlahî pêşde here. Serokkomar û Wezirê Karêderve yê Iraqê Kurd in û ev jî mînakek e ji bo vê hewldanê.

Dewletên heremê, bi taybetî jî dewleta Tirk, van rojên dawiyê êrîşkariya xwe ya li dijî başûrê Kurdistanê bilindtir dike. Gef li serok û birêvebirên başûrê Kurdistanê dixwe. Her usa birêvebir û berpirsiyarên medya û rêxistinên Tirk, gelê me bi tevkuştinan tehdît dikin û ev helwest, dijminatî dixe navbera gelên cînar û dikare bibe sedema şerekî navxweyî.

Şik tune, ku ev helwest, ji bo çareseriya pirsgirêkan, riyeke rast û durust nîn e û xizmeta aşitiya heremê jî nake. Em, sazî û dezgehên Kurdên derveyî welat, ku bêtirî 40 sal in li seranserê Ewrupayê kar û xebat dikin, ji ber sedema bûyerên dawîn, li Ewrupayê jî di bin xeterê da ne. Tirkên nijadperest, bi organîzekirin, alîkarî û pişgiriya balyozxaneyên dewleta Tirk, êrîşî avahî û endamên me dikin.

Bi van bûyerên dawîn careke din jî eşkere bû, ku pirsa Kurd pirseke navnetewî ye û ger bi riya dîyalog û aşitiyê çareser nebe, li Rojhilata Navîn, Ewrupa û dinyayê aşitî û aramiyeke rasteqîn bicîh nabe..

Kar û xebatên we yên ji bo aşitî û aramiya cîhanê berbiçav e. Her usa, ji bo bang û daxuyaniyên we yên li ser çareseriya pirsa Kurd bi riya aşitiyê û ji bo pişgiriya we ya li gelê Kurd yê aşitîxwaz, wek dezgehên sîvîl û demokratîk yên Kurdên derveyî welat, em spasdariya xwe pêşkêşî cenabê we dikin. Û em hêvîdar in, ev piştgiriya we her berdewam bibe. Em piştrast in, ku hûnê wek rêzdarekî aşitîxwaz tim li gel gelê Kurd yê aşitîxwaz bibin.

Li gel rêz û silavan…

Têbinî: Em dixwazin bi heyetek va we zîyaret bikin û bi navê Kurdên derveyî welat spasdariya xwe pêşkêş bikin. Ger hûn wextek ji bo me veqetînin, emê kêfxweş bibin.

-         KOMKAR-Almanya

-         Civata Kurd li Fulda

-         Mala Êzdiyan li Oldenburg

-         Federasyona Kurdî li Swêd

-         HEVKAR-Hamburg

-         KOC-KAK-Hollanda

-         KOMJIN-Almanya

-         KOMCIWAN-Almanya

-         Federasyona Kurd li Avusturya

-         KOMKAR-Avusturya

-         KOMKAR-Belcika

-         KOMKAR-Danimarka

-         KOMKAR-Hollanda

-         KOMKAR-Ingiltere

-         KOMKAR-Swisre

-         KOMKAR-Swêd

-         Enstituya Çand û Zmana Kirmanci (Zazaki) IKK-Berlin

-         Kultur Kreis Kurdistan e.V.-Karlsruhe

-         Komela Kurdên Sûrî li Avusturya

-         Komela Xwendekarên Demokrata Kurdistana Îran li Avusturya“

Bi rastî em bakûrî çi ji başuriyan dixwazin?

NURİ ÇELİK

Ji bo aşîtî û edlayiyê bibin piştevan li gel tekoşîna netewî ya gelê Kurd!

KOMKAR

Em îsal jî, di nav pevçûn, kuştin û qetlîaman da, Roja Aşîtiyê pîroz dikin.

Li dinyayê, di mabeyna welatên paşdamayî û pêşdaçûyî da, di hêlên aborî, civakî û çandî da ferqek mezin heye.

Dîsa di nav her miletî da, di mabeyna dewlemend û xizanan da jî ferqek mezin heye.

Di her hêlên dinyayê da neheqî, şêlandin û şer berdewam e. Li Rojhilata Navîn, xasma li Kurdistanê, dijî miletê Kurd qetlîamek mezin tê ajotin.

Dewletên ku Kurdistanê dagir kirine, ji bo pelixandina tevgera netewî ya miletê Kurd û desketiyên Kurdistana Başûr projeyek hevbeş amade kirine.

Îro li ser tixûbên Tirkiye, Îran û Kurdistanê qedera 300 hezar leşker hatiye komkirin. Artêşên dewleta Tirk û Eceman, Kurdistanê dane bin bomban.

Deh roj berê, dijî Kurdên Êzdî qetlîamek hovane hat kirin. 500 kes hatin kuştin û 700 kes jî birîndar bûn.

Parçeya mezin ya Kurdistanê di bin bandora dewleta Tirk da ye û bi hinceta PKK operasyonên leşkerî yên dewleta Tirk yên li seranserê Kurdistana Bakûr berdewam e.

Divê ji aliyê herkesî baş bê famkirin; ta ku li Tirkiyê pirsa Kurdî çareser nebe, tu car li Kurdistanê, li Tirkîyê û li heremê aşitî û edlayî pêk nayê. Em hêvîdar in, ku pêvajoya nû ya li Tirkiyê bibe pêngavek ji bo aşitî û edlayiyê. Banga me li serokkomarê nû û serokwezirê Tirkiyê ye: Guh bidin dengê aşitîxwaz yê gelê Kurd. Ji bo cî bî cî kirina aşitî û aramî, hewl bidin, da ku wext dereng nebe.

Her usa banga me li dezgehên navnetewî yên aşîtîxwaz e: Li ber keraset û kiryarên ne mirovane û dijî aşitiyê bêdeng nemînin. Buyêrên Helepçê û Enfalê tu car ji bîr nekin. Berpirsiyariyên xwe yên dîrokî bînin cîh û li gel tekoşîna netewî ya gelê Kurd bibin piştevan, ku parçeyek tekoşîna aşîtiyê ye li seranserê dinyayê.

Eşkere ye, ku pirs bi yekîtî û komelî tê çareserkirinê û ji bo wekhevî, dîmokratî û aşîtiyê jî tevgerek xurt divê.

Ji bo vê sedemê, em bi navê KOMKARê, tev welatparêzên Kurdan gazî yekîtiyê dikin.

Her usa wek KOMKAR, Roja Aşîtiyê li gelên cîhanê yên aşîtîxwaz pîroz dikin.

Bijî yekîtiya tevgera Kurd!

Bijî tekoşîna netewî a aşîtîxwaz ya gelê Kurd!

01.09.2007

Yekîtiya Komelên Kurdistan-KOMKAR

Eskerê BOYÎK