| |
| |
|
|
Bîranîna
Şehidên 14ê Nîsana 1925an |
|
|
M.Emin Sever |
81 sal berê Mîralay Xalid Begê Cibrî û Yusuf
Ziya Beg tevlî 4 hevalên xwe ve
di vê rojê de hatin dardekirin.
Wek tê zanîn, kurdan di dema osmaniyan de li
hember asîmilasyon û înkariya
dewletê gelek serhildan û rêxistinên siyasî
pêkanîne. (Serhildana
Bedirxaniyan û Sêx Ubeydullah, Serhildana
Koçgîriyê, Cemiyeta Tealî ya Kurd,
Cemiyeta Teskîlatê Îctimaî.).
Di dema damezrandina Komara Tirkiyeyê de,
M.Kemal, di 20 û 30ê Kewçêra
1919an de, di protokola Amasyayê de dibêje,
"Sinorê dewleta Osmanî, erdê
tirkan û kurdan dixîne nava xwe, dê mafê çanda
kurdan bête nasîn." Di 27ê
Hezîrana 1920an de, ji fermandariya el-Cezîreyê
re derbarê "Otonomiya
Kurdistanê" de talîmat disîne. Îsmet Înonu li
Lozanê dibêje, "Ez nûnerê tirk
û kurd im".
Lê pistî ku tirkan Mosilê ji îngilîzan re
histin, êdî hewcedariya wan bi
kurdan nema. Di 29ê Kewçêra sala 1923an de
Komara Tirkiye bi rengekî
Kemalîst hate îlankirin. Gotina "Welatê
hevpar/ortak vatan, welatê tirkan û
kurdan" ji holê hate rakirin û di sûna wê de
gotina "Türk vatani= Welatê
tirkan" hate tescîlkirin. Gorî qanûna bingehîn a
1924an, zimanê tirkî bû
zimanê resmî, zimanê kurdî hat qedexekirin. Navê
gel bû tirk, kurd jî bûn
"Tune!" Ew ehd û sozên ku dabûn kurdan ji holê
rabûn.
Wexta ku dek û xapandinên kemalîstan êdî
derketin holê û eskere bûn, li
hemberî wan rewsenbîr û welatparêzên kurdan
hatin bal hev û rêxistina AZADÎ'yê
(Civata Xweseriya Kurd, Civata Serxwebûna Kurd,
Civata Îstiklala Kurd)
pêkanîn.
Îsmaîl Heqî Saweys (Endamê AZADÎ'yê, ji Kerkukê
ye) wiha dibêje: "Li ser vê
veguherîna Peymana Sevrê bi Peymana Lozanê re
soresa Xalid Begê Cibrî di bin
serkirdayetiya Komîteya Îstîklala Kurdistanê de
rabû piyan.
"Bi vî awayî li salên 1921-1922yan, çi eskera û
çi nihênî, hemû partî û
komeleyên siyasî yên gelê kurd li Kurdistana
Tirkiyê xwe dan bin alaya
"Komîteya Îstîklala Kurdistanê" û bi hev girtin.
Ji bo rizgarî û serxwebûna
Kurdistanê peyman girêdan.
"Gelê kurd ji ber van metirsiyan bi hemû
rêxistinên xwe ve li jêrî alaya
komeleya Komîteya Îstîklala Kurdistanê kom bû.
Di bin serokatiya Xalid Begê
Cibrî de hemû tevgerên kurdayetiyê xwe organîze
kirin û bi hengemeyeke mezin
xwe bi pês ve birin.
"Xalid Beg ji aliyê hemû kurdperweran ve dihate
nasîn û her wiha ji aliyê
hemû kurdan ve, çi bajarî û çi gundî, çi xwedî
zevî û çi hejar, li bal her
kesî qedrê wî dihate girtin. Gelê kurd bi hemû
rêlên xwe ve; bi welatperwer
û rosinbîrên xwe ve di vê komeleyê de gihabû
hev. Vê komeleyê hewl dida xwe
ku gelê kurd bi carekê de ji kemalîstan rizgar
bike da ku awat û merama
Ehmedê Xaniyê navdar ê ku di nav dil û cergê
hemûyê kurdan de bû, bicih
bînin."[1]
RÊZNAME Û ENDAMÊN AZADÎ'YÊ
Rêxistina AZADÎ'yê rêxistineke vesartî bû. Ji vê
sedemê zêde nayê zanîn.
Zabitên kurdan (Îhsan Nûrî, Îsmaîl Heqî, Elî
Zekî, Tewfîq û Ehmed Rasîm) ên
ku pistî raperîna Beytusebabê çûn Îraqê, derheqê
AZADÎ'yê de gelek malûmat
dan îngilîzan. (Robert Olson, ji vê belgeyê
girtiye). Bi gorî van malûmatan,
endamên AZADÎ'yê yên muhîm ev in: Serokê
AZADÎ'yê miralay Xalid Begê Cibrî
(Erzurum mustehkem mevkî, garnîzon komutani).
Seyîd Evdilqadir, Yzb. Tewfîq
Beg, Kor Huseyn Pasayê Heyderî, Mîralay Xalid
Begê Hesenî, Rustî Efendî,
Yusuf Ziya Beg, Avdirehman Axayê Sirnexî, Mela
Avdilmecîd (birayê Seîdê
Kurdî), Yzb. Îhsan Nûrî, Mebusê Wanê Hesen Beg,
Kemal Fewzî, Cemîl Pasazade
Ekrem, Dr. Fuad, Dr. Nazim, Kongozade Elî
Heyder, Hecî Mûsa Beg, Cemîlê
Çeto, Îsmaîl Axa Simko, Îbrahîm Pasayê Millî,
Elî Teyib (Sekrêterê partiyê,
Dara Hênî) Mulazim Îsmaîl Heqî (Kerkuk). Saxên
AZADÎ'yê 23 ne û li temamê
Kurdistanê belav in.
Konsolosê Erziromê yê Sovyetê Pavlovskî ji
sefîrê Enqerê re wiha dinivîsîne:
"Ji bidilbûn û ciddiyeta Komîteya Erziromê tu
sikên min nîn in. Komîte, hemû
serokên kurdan ên ku hatine naskirin û xwedî
nufûz in, gihandine hev. Serokê
komîteyê mîralay Xalid Begê Cibrî ye." Xalid
Beg, nameya "Sert û biryarên
Komîteya Erziromê" û nameyek li ser navê xwe
gîhand konsolosê Sovyetê li
Erziromê. Konsolos vê nameyê bi mêjuya
20.12.1922an ji sefîrê Enqereyê
disîne.
Sert û biryarên Komîteya Erziromê (10 sert in û
bi kurtî wiha ne):
-Kurdistan ji 4 parçeyan pêk tê (Wîlayetên
Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriye)
-Divêt li van wîlayetan Kurdistaneke serbixwe bê
avakirin.
-Divêt Hukûmeta Kurdî di warê pêwendiyên siyasî,
îdari, aborî û leskerî de
bi temamî serbixwe be û bi wî sertê ku hîmayeta
Rûsyayê qebûl dike.
-Hîmayeya Rûsyayê ancax ji aliyên endustrî,
bazirganî, leskerî û teknîkî ve
be.
-Hukûmeta Kurdî û serokên wî li dijî fikra
komunîstiyê dernakevin, ji aliyê
din ve jî divêt hukûmeta Rûsyayê jî mudaxeleyî
me neke.
-Heta ku li her çar parçeyên Kurdistanê
serxwebûn temam bibe, divêt Rusya
alîkariya xwe berdewam bike.
Nameya Xalid Begê (bi kurtî wiha ye):
Raya gistî ya gelê Kurd -ku ez jî endamê vî gelî
me- ber bi îngilîzan da ye.
Lê ez tu netîceyên bas hêvî nakim. Ez bawer im
ku eger Rusya alîkariya me
bike û em azadî û serxewbûna xwe bidest xînin,
dê hezkirina gelê me ji
îngilîzan ber bi we vegere. Eger hukûmeta
Rusyayê pêsniyarên me qebûl bike,
pêwîst e ku hûn bersiveke vekirî ya ku teqabulê
van sertan bike, bidin
me[2].
Serokê Komîteya Azadî: Xalid Begê Cibrî
Di sala 1882an de li Gimgimê (Varto) hatiye
dinê. Bavê wî Mehmûd Beg serokê
esîreta Cibran e, demekê li Wanê qeymeqam bûye.
Diya wî meta Sêx Evdila
Efendiyê Melekan e (Di 1925an de li Diyarbekirê
hatiye dardekirin). Xalid
Beg, li Stenbolê Mekteba Esîretê, pasê jî
Mekteba Herbiyê (Kurmay) qedandiye
û bi pileya (rutbe) yawer Yzb. dest bi efseriyê
(serbaz; subay) kiriye.
Nivîskarê pirtûka "Asîret-Mekteb-Devlet" Erqeni
Roger, wiha dibêje, "Ji 25
xwendevanên kurdan 9 hebên wan ji bo mafê
kurdayetiyê tên kustin. Herî
navdarê wan Xalid Begê Cibrî bû. (R.8-9) Li dû
mezûniyetê berê li Filîstînê,
di Serê Cîhanê yê yekemîn de li Vartoyê
fermandarê Alayiya Cibran a 2an bû.
(4 alayiyên Cibran hebûn). Di sala 1915an de ji
ber pêsvehatina artêsa rûsan
alayiya Xalid Begê vedikise Xarpêt-Palo. Di sala
1916an de hukûmet wî disîne
Vacixa Dêrsimê da ku qonaxa hukumetê bide
çêkirin. Li wir, di navbera Xalid
Begê û reysên esîretan û xelkê de gelek
pêwendiyên siyasî yên bas çêdibin.
Li ser vê yekê, hukûmet alayiya wî disîne
Rihayê, ji wir jî vedigere Vartoyê
û tevlî hevalên xwe dest bi xebata siyasî dike.
Di nava gel de digerin,
pirtûka Ehmedê Xanî Mem û Zîn, dîwana Melayê
Cizîrî û pirtûka Xalid Begê ya
bi navê Nûbara Piçûkan belav dikin û wiha
dibiêjin "Em kurd in, em
neteweyeke mezin û hêja ne. Lê hetanî îro ji ber
cudayetî û dijminatiya
navbera mezheban û esîretan, me yekitiya xwe pêk
neaniye û ji van sedêman em
nebûne miletekî serbixwe û em di bin nîrê
koledaran de mane."
Tevlî hevalên xwe yên AZADÎ'yê di nava gel de
digerin û gel hisyar dikin. Ji
mezin û sermiyanên esîretan, ji sêx û mela û ji
keyayên gundan ji bona
daxwazên kurdan mezbeteyên mohrkirî digirin ku
wan mezbeteyan bi wasitaya
mebûsê Bedlîsê Yusif Ziya Beg, Seyid Evdilqadir,
Sêx Ubeydulah û Simko
bisînin Cemiyetî Eqwam (Yekitiya Netewan) û
komîteya Asitiyê-Parîs. Li wir
Mistefa Nemrûd Pasa û Kurd Serîf Pasa nûneriya
kurdan dikin, dixebitin da ku
mafê kurdan û heqê kurdan ên siyasî û netewî
biparêzin.
Kemalîst bi vê xebatê hesiyan. Xalid Begî ji
wezîfeya fermandariyê girtin û
wezîfeyeke pasîf danê û dû re jî di koska wî de
girtin bin çav.
Mebusê Bedlîsê, endamê Azadiyê: Yusuf Ziya Beg
Di sala 1882an de li Bedlîsê hatiye dinê, bavê
wî Hecî Suat, malbata wan
Koçoglu, gelek navdar û kifse ye. Têkiliya wî li
Stenbolê bi derdora kurdên
welatparêz re çêbûye, di kovara "Rojî Kurd" û
"Jîn" de helbest nivîsandine.
Endamê KTCyê ye. Di dewreya 1. û 2. a Meclisa
Mebusan de bûye mebusê
Bedlîsê. Di meclîsa Enqerê de di derheqê
pirsgirêka kurdan a Mosil û Lozanê
de gelek axaftinan kiriye. Yusuf Ziya wiha
digot, "Çawa ku dest û piyên
însanekî jêbikin êdî ew însan bêhal dikeve,
wisan jî Mosilê ji Kurdistanê
biqetînin, Kurdistanê parçe bikin, jiyana wê jî
nabe." Pasî, Yusuf Ziya Beg
tevlî hemû partî û komeleyên Kurdistanê di
"Komîteya Îstiqlala Kurdistanê"
de cih digire. Yusuf Ziya Beg dibe endamê herî
çalak ê AZADÎ'yê. Bi taybetî
jî, ji bona ku Sêx Seîd Efendî û welatparêzên
kurd ên din têxîne nava
tevgera AZADÎ'yê, gelek xebat kiriye.
Hukûmet xebat û çalakiyên Xalid Beg û Yusuf Ziya
Begê disopîne. Pistî
raperîna Beytusebabê îstixbarata dewletê birayê
Yusuf Ziya Begê Alî Riza,
Bahadîn û zavayê wî Faîq digire. Di 10ê Kewçêra
1924an de Yusuf Ziya Beg, di
20ê Berfanbara 1924an de jî Xalid Begê Cibrî tên
girtin û wan dibin Bedlîsê,
didin Dîwanî Herb.
Xalid Begê Cibrî û Yusuf Ziya Beg tevlî 4
hevalên xwe (birayê Yusuf Ziya
Tegmen Alî Riza, zavayê wî Faîq û Mela
Evdirehman) di roja 14ê Nîsana 1924an
de bi emr û fermana Enqerê têne darvekirin.
14.04.2006
M.Emin Sever
Ji peyamaazadi hatiye girtin...
|
|
|
|
 |
 |
|
|
Rupel
|